آقا على مذكور نمودند « 1 » كه اراده ، به يك معنى عين ذات است و به معنى ديگر خارج « 2 » از ذات .
نواب معظّم اليه و جناب حاجى ايراد نمودند كه « عينيت اراده ، مخالف فرموده امام عليه السلام است ، چنانچه در كتاب احتجاج « 3 » مىفرمايند . « 4 »
آقا على در جواب گفت كه « مقصود امام ، اراده به معنى دوّم « 5 » است . كه عين فعل است و در صورتى ايراد بر حكما وارد است كه ارادهاى كه ايشان - در اصطلاح خود - عين ذات مىدانند ، عين ارادهاى باشد كه امام عليه السلام فرموده است كه عين فعل است . پس بر شما است كه بيان اين مطلب بنمائيد كه مقصود حكماء از ارادهاى كه عين ذات مىدانند چيست .
از جناب حاجى ، جوابى مسموع نشد .
[ 2 ] [ بحث دوّم : آيا صورت مقدم است بر مادّه يا ماده بر صورت ؟ ]
ثانيا نواب شاهرخ ميرزا از جناب حاجى سؤال نمود كه صورت مقدّم است بر ماده يا ماده بر صورت ؟
جواب گفتند كه صورت مقدّم است . از آنجا كه امام عليه السلام فرمودهاند :
« صور عالية عن الموادّ خالية عن القوّة و الاستعداد » . « 6 »
آقا على گفت كه اين جواب ، خالى از مناقشه نيست ، بلكه مناسب سؤال نيست ! به جهت آن « 7 » كه صورت بر چند معنى گفته مىشود :
هامش
( 1 ) . نمود ( س ) .
( 2 ) . و به معنى خارج ( س ) .
( 3 ) . الطبرسى ، الاحتجاج ، احتجاجات الامام على بن موسى الرضا ( ع ) .
( 4 ) . مىفرمايد ( س ) .
( 5 ) . دويم ( س ) .
( 6 ) . عبد الواحد بن محمّد تميمى الآمدى ، غرر الحكم و درر الكلم ، حرف الصاد ، الحديث 5885 . آقا جمال الدين محمد خوانسارى در شرح اين عبارت نوشته است : « اين كلام مؤيد چندين اصل از اصول حكما مىتواند باشد ، نهايت نسبت آن به حضرت صلوات الله و سلامه عليه ثابت نيست . بلكه گمان فقير اين است كه كلام يكى از حكما بوده كه بعضى براى ترويج آن نسبت به آن حضرت داده است و الله تعالى يعلم » ( شرح غرر الحكم و درر الكلم ، ج 4 ص 222 ) . حكيم مؤسس اين حديث را در رساله حقيقت محمديه نيز نقل كرده است .
( 7 ) . اين ( س ) .