اى بالنظر الى ماهية .
[ 569 ] قوله « و زوال . . . » « 1 »
اى بالنظر الى وجوده و امكانه الذاتى .
[ 570 ] قوله « و ذلك النقص اما لازم له بحسب ماهية . . . » « 2 »
حركة بر دو قسم است حركت عقلية و حركت خارجية ، و حركت خارجيه بر دو قسم است ، حركت ايجابية و حركت جوهرية ، اما حركت عقلية تفصيل او اين است كه اشياء در علم ازلى و كمالى نيز كه موجود بودند صفت امكانى را داشته به اين معنى كه ماهيات آنها در آنجا نيز نسبت سوائيه داشتند اما نسبت به وجود و عدم خاص خودشان در واقع و اما نسبت به وجود و عدم مطلق در مرتبه [ اى ] از مراتب واقع داشتند نه در واقع و او آن است كه قطع نظر كرده شود از اين كه در ذات اقدس موجودند بوجود علمى زيرا كه اگر قطع نظر بكنى نسبة سوائية ندارند بلكه موجودند به وجود واجب ، پس مىگوئيم كه حركة عقليه عبارت است از همان حركتى كه ماهية از محاق وسط سوايى كه دارد ، يا بسوى وجود يا بسوى عدم كه يا بوجود علة موجود مىشود يا بعدم علت معدوم ، و حركت ايجابية حركت عقول است و حركت عقول عبارت از همان نزول آنهاست به بيانى كه گذشت ، و حركت جوهرية مثلا همان حركت نطفه است در ذات خود بسوى نفس نباتى و از او بسوى نفس حيوانى و از او بسوى نفس انسانى ، نظر به اينكه طفره جايز نيست پس بايد هر مرتبهء سابقه را طى كند تا برسد به مرتبهء لاحقه زيرا كه مثلا مرتبهء حيوانيه مانع است از مرتبهء انسانيه و مرتبهء نباتيه مانع است از مرتبهء حيوانيه و حركت اعداديه مقارن حركت جوهريه است ، و از اينجا معلوم شد كه امكان ذاتى كه فقر ذاتى اشياء است در عقول هم هست و نيز دانسته شد كه امكان خاص در عقول متصور نمىشود بلكه در ماديات هست .
[ 571 ] فقوله « و ان كان فى الواقع منجبرا . . . » « 3 »
يعنى الماهية من حيث هى و من حيث امكانها الذاتى ناقصة و ان كانت موجودة مع هذه الملاحظة ايضا و نقصها منجبرا بوجودها الذى هو خير محض .
هامش
( 1 ) . 185 / 17 .
( 2 ) . 185 / 19 .
( 3 ) . 185 / 19 .