فصل : [ فى تعريف الاجتهاد ]
أما الخاتمة فهى فيما يتعلق بالاجتهاد و التقليد .
الاجتهاد لغة تحمل المشقة ( و اصطلاحا كما عن الحاجبى و العلامة استفراغ الوسع فى تحصيل الظن بالحكم الشرعى .
و عن غيرهما ملكة يقتدر بها على استنباط الحكم الشرعى الفرعى من الأصل فعلا أو قوة قريبة ) .
و لا يخفى أن اختلاف عباراتهم فى بيان معناه اصطلاحا ليس من جهة الاختلاف فى حقيقته و ماهيته لوضوح أنهم ليسوا فى مقام بيان حده أو رسمه بل إنما كانوا فى مقام شرح اسمه و الإشارة إليه بلفظ آخر و إن لم يكن مساويا له بحسب مفهومه كاللغوى فى بيان معانى الألفاظ بتبديل لفظ بلفظ آخر و لو كان أخص منه مفهوما أو أعم .
و من هنا انقدح أنه لا وقع للإيراد على تعريفاته بعدم الانعكاس أو الاطراد كما هو الحال فى تعريف جل الأشياء لو لا الكل ضرورة عدم الإحاطة بها بكنهها أو بخواصها الموجبة لامتيازها عما عداها لغير علام الغيوب فافهم .
مباحث اجتهاد و تقليد
مجموعهء مباحث كفايةالاصول در يك مقدّمه و هشت مقصد و يك خاتمه خلاصه مىشود كه مقدّمه مشتمل بر سيزده امر بود . مقصدهاى اصلىِ كتاب عبارت بودند از بحث دربارهء : اوامر ، نواهى ، مفاهيم ، عام و خاص ، مطلق و مقيد ، امارات ، اصول عمليّه و تعارض ادله . كه بحث و بررسى شد . اكنون در خاتمهء كتاب دربارهء مسائل اجتهاد و تقليد بحث مىشود كه داراى هشت فصل است . پنج فصل آن دربارهء اجتهاد و سه فصل ديگر آن دربارهء تقليد است :
فصل اوّل : تعريف اجتهاد
دو معناى لغوى و دو تعريف اصطلاحى براى اجتهاد وجود دارد :
دو معناى لغوى اجتهاد
1 . اجتهاد در لغت عرب به معناى تحمّل مشقّت آمده است ؛ « 1 » از اين تعبير پيداست كه در اجتهاد ، نوعى هموار كردن راه سخت و دشوار و پذيرا گشتن مشكلات ، نهفته است و به هر كار جسمى و روحىاى اجتهاد گفته نمىشود . مثلًا بهكار كسى كه جسم خفيف و سبكى را جابهجا مىكند ، اجتهاد اطلاق
هامش
( 1 ) . مفردات راغب اصفهانى ، ص 142 ، مادّه جهد .