مرحوم آخوند در كفايه به هفت مورد از موارد مذكور اشاره كردهاند :
1 - گاهى لفظ امر در مورد « طلب » استعمال مىشود و يكى از موارد استعمال اين واژه طلب است ، مثلا مىگوئيم « امر السيّد عبده بكذا اى طلب منه » . . . يا « آمرك بكذا اى اطلب منك » . . . يا « اذا امرتكم بشىء فاتوا منه ما استطعتم اى اذا طلبت منكم » . . .
2 - يكى از موارد استعمال لفظ امر « شأن » [ منزلت ، موقعيّت ] است مثلا با كسى وعدهاى داشتيد و قدرى دير كرديد . طرف وعده مىگويد : « چرا تأخير كرديد ؟ » مىگوئيد :
« شغلنى امر كذا » يعنى فلان شأن و حالت و موقعيّت مرا به خود مشغول و سرگرم كرد و غفلت كردم .
3 - يكى از موارد استعمال كلمهء امر « فعل » است . [ به معناى لغوى كلمه يعنى كار نه به معناى اصطلاح نحوى ] مثلا مىگوئيم : « الامور مرهونة باوقاتها اى الافعال » . يعنى كارها در رهن وقت خودشان است و هر كارى وقتى دارد . يا مثال مرحوم آخوند كه قرآن مىفرمايد :
« وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ »
« 1 » اى و ما فعل فرعون . . . يعنى كار فرعون از روى رشد و عقل نبود . [ البته اين مثال قابل مناقشه است ، زيرا قبل از جملهء مذكور فرموده است :
« فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ . . . »
و سپس فرموده است
« وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ . . . »
و ظاهرا امر به معناى فرمان و دستور است نه فعل ، و بههرحال بايد تفسير ملاحظه شود . ] مرحوم محقّق رشتى در بدائع الافكار ص 198 براى شأن به اين آيه مثال زدهاند .
4 - يكى از موارد كاربرد واژهء امر در مورد « فعل عجيب » است [ اين معنا از معناى قبلى اخصّ است زيرا آنجا فعل مطلق منظور بود ولى اينجا فعل خاص يعنى فعل عجيب منظور است ] مثلا در قرآن دربارهء حضرت نوح مىخوانيم :
« فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَ فارَ التَّنُّورُ . . . »
« 2 » اى فعلنا العجيب . . . و دربارهء قوم لوط مىخوانيم :
« فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً . . . »
« 3 » اى فلمّا جاء فعلنا العجيب ، و دربارهء قوم صالح هم همين تعبير آمده كه :
« فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا »
اى فعلنا العجيب « 4 » [ البته باز بايد تفاسير ديده شود كه اين امرنا آيا
هامش
( 1 ) - سوره هود ، آيهء 67 .
( 2 ) - سوره هود ، آيه 40 .
( 3 ) - سوره هود ، آيه 82 .
( 4 ) - سوره هود ، آيه 66 .