قوله : فما قيل : تمام اين مقدّمهچينها از فالظاهر انّ البلاد . . . تا اينجا براى ردّ نظريهاى است و آن اينكه : بعضىها گفتهاند : ما قصد لم يقع و ما وقع لم يقصد ]
يعنى آندسته از شهرهائى كه در عراق بعد از اسلام ساخته شده از قبيل :
بغداد [ پايتخت عراق كه منصور دوانيقى آن را پايهگذارى كرد . ] و كوفه [ كه سعد بن ابى وقاص آن را بنا كرد . ] و حلّه [ كه از بلاد معروف و عالمخيز عراق است . ] و مشاهد مشرفه [ نجف اشرف ، كربلاى معلّا ، كاظمين و سامرّاء ]
تمام اينها بلاد اسلامى بوده و مسلمين آنها را بنا كردند و مفتوحة عنوة نيستند [ فما قصد لم يقع ] و نسبت به زمينهاى اين منطقه هم براى ما ثابت نيست كه آيا مسلمين اينها را به عنوان غنيمت گرفتهاند و ارض مفتوحة عنوة است يا نه ؟
و آندسته از بلادى كه با قهر و غلبه فتح شد و قهرا از كفّار گرفته شد كه منهدم شده [ در سايه هجوم لشگر اسلام و . . . ] و اثرى از آنها باقى نماند تا ما امروز روى آن مناطق انگشت گذاشته و معيّن سازيم ، [ و ما وقع لم يقصد ]
بالنتيجه ما راهى براى تعيين اينكه كدام نقطه از عراق ، از مناطق و اراضى خراجيه است ، نداريم .
مرحوم شيخ مىفرمايد : اين فرمايش خالى از اشكال نيست به دو دليل
1 - مناطقى كه با قهر و غلبه فتح شده كه منحصر به ابنيه و اماكن مسكونى و شهرها نيست تا شما بگوئيد : اين ابنيه منهدم شده است . بلكه منظور اراضى است . و شامل شهرهاى جديد و اسلامى هم مىشود ، زيرا اگر اين گونه از بلاد و توابع آنها از اراضى مفتوحة عنوة نباشند ، پس آن ارض العراقى كه مساحت شده و به 32 يا 36 ميليون جريب رسيد ، كجا است ؟ !
2 - مداين [ منطقهاى است كه سلاطين ساسانى و كسراها در آن حكومت مىكردند و پايتخت ايرانيان بوده و 30 كيلومتر از بغداد فاصله دارد و سعد بن ابى
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 523
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٢٣