« آسمانها و زمين را به حق بيافريد ، از هرچه با او شريك مىسازند ، برتر است . »
هنگام انديشه در ديگر آيات اين سوره ابعاد حقى را درمىيابيم كه خداوند سبحان آن را روشن نموده است ، بويژه جنبهء هدفمند بودن آفرينش و اينكه هر چيزى براساس حكمتى رسا آفريده شده و شايد حق در اينجا ناظر به همين جنبه باشد .
3 - شايد پايان اين آيه ما را به حقيقت زير برساند : حق يعنى مسؤول بودن انسان در برابر عملكرد خود ، البتّه مشروط بر آنكه آدمى از قانون هدفمند بودن آفرينش دور نيفتد و بر اين اساس او مسؤول رفتار خود خواهد بود ، در حالى كه مشركان مىكوشند با شرك خود از اين مسؤوليت بگريزند و اين البتّه تلاشى است مذبوحانه ، زيرا خداوند شريكى ندارد تا بتوان براى فرار از مسؤوليّت به سوى شريك او گريخت .
خداوند مىفرمايد :
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ « 1 » .
« آيا نديدهاى كه خدا آسمانها و زمين را به حق آفريده است ؟ اگر بخواهد شما را مىبرد و مخلوقى تازه مىآورد . »
پس خداوند آسمانها و زمين را به حق آفريد و از اين رو هر پديدهاى در آسمانها و زمين كه آفريدهء خداست بر حق خواهد بود . از سوى ديگر ، تقدير و علم براساس حق استوار است ، بر سنّت جاريه و تدبير الهى مىگردد و از مهلت مشخّصى برخوردار است و در نتيجه بر سنّتى استوار و اجلى مشخّص بنيان شده است و از همين رو خداوند هنگام به پايان رسيدن وظيفهء يك گروه ، آنها را نابود مىكند و به جاى ايشان جماعت ديگرى را مىآفريند .
4 - حال به خورشيد ( محور منظومهء ما ) بنگريد كه چگونه خداوند آن را پرتويى افشان قرار داده و در مدار خاص خود به حركتش واداشته . همچنين به ماه بنگريد كه چگونه خداوند آن را چون نور قرار داده و در جايگاههايى مقدرش فرموده تا ما ماهها
هامش
( 1 ) - سورهء ابراهيم ، آيهء 19 .