ضمائر « كان ، به ، مثله » راجع به قرآن است
وَ كَفَرْتُمْ بِهِ
حال است از فاعل « ا رأيتم » ، « و شهد » عطف است بر « كان » ، منظور از « مثله » ظاهرا تورات اصلى است كه در مضامين و حقائق مثل قرآن است يعنى : آن شاهد بر مثل قرآن گواهى دهد و به قرآن ايمان آورد .
إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
.
مطلب كلى است و جواب « ان كان » از آن فهميده مىشود ، نظير اين جمله در قرآن كريم بسيار است ، مقصود از آن اين است كه : در راه ظلم هدايت نيست كسى گمان نكند كه هم ظالم باشد و هم در هدايت خدا .
ناگفته نماند : شيعه و اهل سنت نقل كردهاند كه منظور از « شاهد » در اينجا عبد اللَّه بن سلام از يهود است كه اسلام آورد ، على هذا اين آيه مدنى است ولى مانعى ندارد كه بعضى از يهود وارد مكه شده و آيات قرآن را شنيده و اسلام آورده باشد در اين صورت آيه مكى است ، وانگهى روايتى از حضرت رسول و ائمه عليهم السّلام در اين باره نقل نشده است .
بلكه آن ، در تفسير خازن از انس بن مالك و در جوامع الجامع از سعد ابن ابى وقاص و در الميزان از در منثور از عوف بن مالك اشجعى نقل شده است روايات ائمه شاهد را به على بن ابى طالب عليه السّلام تفسير كردهاند ، على هذا مكى بودن آيه قويا تأييد مىشود .
11 -
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ
.
اين يك استدلال و اشكال واهى از سران مشركان است كه به عوام الناس و سرسپردگان گفتند كه اگر قرآن قبول كردنى بود ما در قبول آن بر مسلمانان سبقت مىكرديم .
على هذا لام در « للذين » براى تعليل است يعنى : مشركان بعضى به بعضى