اين اهل مكه هستند كه در سفر شام و يمن در خرابههاى آنها راه مىروند ، النهايه عذاب آنها عذاب استيصال بود نه عذاب عبرت .
در اينها براى عذاب ادنى دليل و نشانههاست . مراد از « يسمعون » شنيدنى است كه قبول و پند گرفتن در آن باشد .
27 -
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا يُبْصِرُونَ
.
به نظر مىآيد اين آيه در بيان اظهار قدرت براى رساندن عذاب ادنى باشد ، على هذا دليل ديگرى براى
وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى
است در عين حال يكى از تدبير و نظام هستى را بيان مىكند و آن تشكيل ابرها و بارانها و روئيدن نباتات و تأمين زندگى انسانها و حيوانات است .
عجبا ! ! از سه تا ماده خام يعنى گازهاى هوا و آبهاى دريا و املاح زمين ، اينهمه انسانها ، حيوانات ، روئيدنيها به وجود مىآيد ، در مقام انصاف ، اين عمل هزاران بار از اژدها شدن عصاى موسى عجيبتر است « سبحانك ما عرفناك حق معرفتك » منظور از
أَ فَلا يُبْصِرُونَ
ديدن و قبول كردن مىباشد .
28 -
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
.
به قرينه آيات گذشته منظور از فتح ، آمدن عذاب دنيوى و همان
الْعَذابِ الْأَدْنى
است و با آن وسيله ميان مسلمانان و كفار جدايى مىافتاد ولى جمله ،
لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ
در آيه بعدى حكايت دارد كه سؤال مشركان راجع به عذاب استيصال بود كه از
أَ وَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ
به نظر مىآمد .
در اين صورت منظور از فتح ، استيصال كفار و نجات مؤمنان است نظير سخن نوح عليه السّلام :
قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ . فَافْتَحْ بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِي وَ مَنْ مَعِيَ