نكرده است « 1 » از اين روايت و از
الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ
به نظر مىآيد كه منظور از خبر در آيه ، حكم است يعنى در جنگ اگر دشمن دو برابر مسلمانان باشد عقبنشينى حرام و موجب عذاب خداست ولى اگر بيشتر از دو برابر باشد عقب - نشينى جايز است ، در وسائل الشيعه ج 11 / 63 بابى در اين زمينه منعقد شده و در آن سه روايت از جمله روايت بالا از كتاب تهذيب و كافى نقل شده است .
دوم آيا آيهء دوم ناسخ آيهء اول است يا ميان اين دو آيه رابطهء ديگرى هست ؟
به نظر بعضى از مفسران آيهء دوم ناسخ آيهء اول است ، در وسائل الشيعه در باب ياد شده دو روايت يكى از فروع كافى و يكى از رسالهء محكم و متشابه مرحوم سيد مرتضى نقل شده كه دلالت بر نسخ دارند ولى آن دو روايت از نظر سند صحيح نيستند از طرف ديگر بسيار بعيد است كه دو تا آيه پشت سر هم بيايد و دوّمى بلا فاصله ناسخ اولى باشد .
به نظر نگارنده : در هر يك از دو آيه يك حكم مستقل بيان شده است . حكم اول آنكه بيست مؤمن درجه اول كه ضعف روحى ندارند وظيفهءشان جنگيدن با دويست كافر است و اگر فرار كنند گناه كردهاند ، ولى مؤمنانى كه ضعف روحى دارند و در درجهء اوّل از استقامت نيستند ، وظيفهءشان جنگيدن با دشمنى است كه دو برابر آنها باشند و در بيشتر از دو برابر عقبنشينى جايز است . على هذا ، حكم با ضعف و عدم آن تغيير مىكند ، علت تغيير حكم در آيه
عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً
است .
67 -
ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
.
هامش
( 1 )
« كان على صلوات اللَّه عليه يقول : من فر من رجلين فى القتال ( من الزحف فقد ) فر من الزحف و من فر من ثلاث رجال فى القتال فلم يفر من الزحف » .