42 -
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَ لكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا
.
گويند : « اذ » ظرف است براى
يَوْمَ الْفُرْقانِ
يعنى روز فرقان روزى بود كه شما در كنار نزديكتر به مدينه بوديد . . . بعضى گويند عدوهء دنيا و قصوى نام دو كوهى بود كه در دو طرف بدر بود ، به هر حال اين آيه حاكى از وضعى است كه كاروان در پائينتر از مسلمانان و از دسترس آنها خارج شده بود و آنها با كفار روبرو شده بودند چارهاى جز درگيرى و جنگ نبود ، و اگر شما وعده مىگذاشتيد كه با دشمن چنين روبرو شويد حتما اختلاف مىكرديد و حاضر نمىشديد كه چنين وضعى پيش آوريد ، اما خدا چنين وضعى و چنان تلاقى پيش آورد تا غلبهء شما و شكست كفار را كه مىبايست واقع شود ، انجام دهد .
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ
.
منظور از هلاكت و حيات ، ضلالت و هدايت است ، يعنى : خدا اين وضع را پيش آورد و شما را غالب كرد تا هر كه هدايت شده آشكارا بداند كه خدا حامى اهل حق است و آنكه به گمراهى است حجت بر او تمام شود و دانسته به هلاكت رود و بداند كه يارى خدا براى اهل حق ، دليل باطل بودن ناحقان است .
وَ إِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ
تعليل دوم است در الميزان فرموده : خدا اين غلبه را پيش آورد زيرا كه دعاى شما را مىشنود و از نيات شما آگاه است ، اشاره است به آيهء :
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجابَ لَكُمْ . . .
.
43 -
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَ لَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ لكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ
.
ممكن است « اذ » مانند سابق متعلّق به
يَوْمَ الْفُرْقانِ
باشد و يا در تقدير