حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ
.
در اينجا دو گروه از حكم « فخذوهم » استثنا شده است اول كسانى كه با هم پيمانان مسلمانان هم پيمان هستند دوم گروهى كه مىگويند : ما ناراحتيم از اينكه با شما به جنگيم يا در معيت شما با قوم خود به جنگيم .
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ
.
جملهء معترضه است يعنى اين از لطف خداست كه آنها به اين التماس در آمدهاند و گرنه اگر خدا مىخواست آنها را بر شما مسلّط مىكرد ، منظور آن است كه بر خود بنالند و خدا را فراموش نكنند ، پس نتيجهء اين مىشود :
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا
مراد از القاء سلم ، تسليم شدن به قرار داد صلح و از « سبيل » گرفتن و كشتن آنهاست .
اين آيه نظير آيهء
وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
انفال / 61 نشان مىدهد كه اسلام دين زندگى مسالمت آميز است اگر كفار حاضر بعدم تعرض و زندگى مسالمت آميز باشد ، اسلام از آن استقبال مىكند . در تفسير صافى از تفسير قمى نقل شده كه اين آيه دستورى بود قبل از نزول سورهء توبه و با نزول آن ، اين حكم از بين رفت و در مجمع البيان از حسن و عكرمه نقل شده كه اين آيه و نظائر آن با سورهء توبه نسخ شدهاند ولى دليلى بر نسخ نداريم و اين آيات با آيات سورهء توبه منافات ندارند جنگ يك حكم است ، صلح و پيمان عدم تعرض حكمى ديگر .
91 -
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَ يَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها
.
اينها مردمى بودند كه هم به مسلمانان دروغ مىگفتند و هم بقوم خود ، نان را به نرخ روز مىخوردند و هر وقت مجال مىيافتند فورا طرف كفر را مىگرفتند و بر ضد مكتب حق قيام مىكردند ، منظور از فتنه كفر و شرك است ، وظيفه در برابر آنها بدين گونه است كه :
فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَ يُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَ يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ