خود مرديد ، آمرزش و رحمت خدا كه نصيب شما خواهد شد ، از آنچه مردم جمع مىكنند و بخاطر آن دلخوشند ، بهتر است ديگر چرا اندوه شهيدان را مىخوريد ؟ ! ! 158 -
وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ
گر چه مرگ و قتل در اين آيه اعمّ از آن است كه در راه خدا باشد يا نه ولى چون خطاب به مسلمانان و در مورد « احد » است ظاهرا مراد هر دو در راه خدا بودن است . به نظرم اين آيه تأكيد آيهء سابق است يعنى مرگ و قتل در راه خدا را خسران ندانيد زيرا كه در اين مرگ و قتل بسوى خدا جمع مىشويد و آن صلح و سعادت شماست .
در آيهء اوّل « قتلتم » در اوّل آمده زيرا كه راجع به وضع « احد » موضوعيّت داشته و « متمّ » در درجهء دوّم است ولى در اين آيه كه « متمّ » اوّل آمده نظر به طبيعى بودن آن است و اللَّه اعلم .
159 -
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ
فظّ كسى است كه بد خلق و سختگير باشد ، چون علّت شكست « احد » اشتباه مسلمانان بود ، جا داشت كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله ديگر به آنها نرمش نشان ندهد ، خدا در اينجا فرمايد : اشتباهى است شده ، خدا آنها را آمرزيده ، تو هم همان ملايمت و عطوفتى را كه داشتى ادامه بده ، چون ملايمت بهترين عامل براى جمع كردن آنهاست و اگر از اوّل سختگير بودى از اطرافت پراكنده شده بودند .
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
.
يعنى از تقصيرشان در گذر ، براى آنها از خداى مغفرت بخواه ، و در كارهايت با آنها مشورت كن ، و چون ( پس از شور ) تصميم گرفتى بر خدا اعتماد كن كه خدا اعتماد كنندگانش را دوست مىدارد . راجع به « شورى » در سورهء شورى