و انسان از باب ذكر جزء و ارادهء كل است .
بأساء : بأس بؤس بأساء هر سه به معنى سختى و ناپسند است ، بأساء را سختى شديد نيز گفتهاند . به معنى عذاب ، خوف و جنگ نيز آيند كه همه مصداق سختى مىباشند .
ضراء : ضرر شديد . بأساء و ضراء اگر يك جا ذكر شوند مراد از اولى سختيهاى خارج از وجود است مثل ضرر مالى و از دومى گرفتارى وجود مثل بيمارى . اين هر دو كلمه اسم مؤنث و مفرد هستند .
( قاموس قرآن ) .
شرحها
اين آيه در صدد معرفى اعمال نيك و مردان نيكوكار است و مىگويد :
نيكوكار كسى است كه از درون به توحيد و واقعيات معتقد ، و از بيرون مصدر اعمال نيك و خدا پسند باشد و در پيشآمدها استقامت ورزد و خود را نبازد .
در الميزان از حضرت رسول صلّى اللَّه عليه و آله نقل شده : هر كه به اين آيه عمل كند ايمانش كامل است . در شأن نزول آيه گفتهاند : دربارهء تحويل قبله بحث و جدال و گفتگو زياد شد و يهود دست بردار نبود تا آيهء شريفه نازل گرديد . ولى نمىشود گفت :
در اين مورد فقط اين آيه نازل شده است بلكه آيات قبل و بعد نيز نازل شدهاند ، ضمنا در اين آيه مطلب فوق بررسى گرديده است .
177 -
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ . . .
.
« بر » اول به معنى نيكوكارى است و همچنين « بر » دوم ، ولى حمل « من آمن » بر آن از جهت مبالغه است . گويند : فلانى عدالت و شرافت يا ذلت است