بعضى گفتند : مراد ما اخذ و ما تدك ، بعضى گفتند : مراد آنچه مقدم داشته از طاعات و آنچه ترك كرده از واجبات بعضى گفتند مراد اموال او است آنچه پيش فرستاده براى آخرت خود و آنچه گذاشته براى ورثه .
اقول : آنچه انسان فرداى قيامت مسئول او است و موجب قابليت تفضل دارد يا مورث استحقاق عذاب به او خبر ميدهند فعل واجب يا مستحبّ باشد يا ترك واجب و چه فعل حرام باشد يا اجتناب و تقوى از حرام ، بلى مباحاتى كه نه قابليت تفضل ميآورد و نه استحقاق عقوبت صرف نظر مىشود و منبئ او نامه عمل و شهادت اعضا و جوارح و ملائكه كتبه و ساير شهود قيامت است .
[ سوره القيامة ( 75 ) : آيه 14 ]
بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ( 14 )
بلكه انسان بر نفس خود بينا است و لو اينكه از نظر ديگران يك تظاهراتى دارد اما امور قلبيه صفات خبيثه خود را ميداند مثل كفر و نفاق و عداوت و كبر و بخل و مكر و حيله و ساير امور قلبيه و لو در ظاهر اظهار اسلام و ايمان و محبت و تواضع و سخاوت و اشباه اينها مىكند امال افعال جوارحيه خود ميداند خيانت چشم و گوش و زبان و ساير جوارح را اما در نظر ديگران حمل بر وجوهى مىكند ، در پرده معاصى بسيار دارد ولى در نظر ديگران مقدس و زاهد نمايش ميدهد در عبادات ريا و سمعه و در ظاهر خلوص و قربت .
اشكال : انسان مذكر است بايد بفرمايد : بصير چرا تأنيث پيدا كرده بصيرة فرموده ؟ .
جواب : نظير اين اشكال در آيه شريفه :
كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً
اسراء آيه 15 . كه نفس تأنيث دارد بايد حسبية بفرمايد شده لكن بعضى گفتند : مراد از انسان جوارح انسان است زيرا هر جارحه بصارة به عمل خود دارد خبر از اعمال ساير جوارح ندارد چشم از گوش خبر ندارد دست از عمل پا و زبان خبر ندارد و هكذا و لذا فرداى قيامت هر جارحه شهادت به عمل خود ميدهد پس مراد جوارح - انسان است .