چنين و چنان مىشود .
أَيَّانَ
بمعنى متى است يعنى كى و چه وقت .
يَوْمُ الْقِيامَةِ
اين قيامت بر پا مىشود و چون علم بساعت مختص بذات اقدس او است كه ميفرمايد :
[ سوره القيامة ( 75 ) : آيات 7 تا 9 ]
فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ ( 7 ) وَ خَسَفَ الْقَمَرُ ( 8 ) وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ( 9 )
پس زمانى كه چشمها خيره مىشود و ماه تيره مىشود و خورشيد و ماه مجتمع ميشوند آن وقت روز قيامت است .
فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ
چون اوضاع محشر را مشاهده مىكند زمين مثل كوره حدادى آتش مىبارد ملائكه غلاظ و شداد با صورتهاى مهيب با سلاسل و اغلال و سياط و اعمده عالم تاريك چشم را خيره مىكند نميتواند نگاه كند چنانچه ميفرمايد :
إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ
ابراهيم آيه 43 و 44 .
وَ خَسَفَ الْقَمَرُ
چون نور خورشيد گرفته مىشود و سياه مىشود و نور ماه از تابش خورشيد است و خود به خود نور ندارد لذا منخسف مىشود و صحراى محشر را ظلمت و تاريكى ميگيرد .
وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ
از باب مثال است زيرا تمام كرات جويه از كواكب و كرهء زمين يك جا جمع ميشوند چون اين كرات غير از حركت دورى يك سير مستقيم دارند رو بكرهء و كاكه نصر الطائرش گويند چون به آنجا رسند از حركت باز ميمانند و تماما يك جا جمع ميشوند و لذا ميگويند خورشيد يك نى بالاى سر اهل محشر است آن موقع قيامت بر پا مىشود .
[ سوره القيامة ( 75 ) : آيه 10 ]
يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ ( 10 )
ميگويد انسان در اين روز كجاست راه فرار .
يَقُولُ الْإِنْسانُ
همان انسانى كه انكار قيامت ميكرد كه اطلاق مجرم بر او شده بود ، و بالجمله غير مؤمن هر كه هست و هر چه هست و الا اصحاب يمين در طرف راست