و باعتبار ديگر : واهمه متخيلة سوفسطائيه وسوسه و غير اينها .
بارى بحث در نفس بسيار طويل است و شرح هر يك از اين قوى مفصل است ما به مجرد اشاره مختصر تذكر داديم و بس است در اين كه انسان پى بخصوصيات آن نميبرد كه فرمود :
( من عرف نفسه فقد عرف ربه )
همين نحوى كه معرفت رب ممكن نيست معرفت نفس هم ممكن نيست لذا خداوند ميفرمايد :
[ سوره القيامة ( 75 ) : آيه 3 ]
أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ ( 3 )
آيا گمان مىكند انسان كه ما هرگز نميتوانيم جمع كنيم استخوانهاى او را كه بيايد و يك استخوان پوسيده در دست بگيرد و او را از هم بپاشد و بگويد :
مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ
يس آيهء 78 . نميداند كسى كه قدرت دارد از يك قطره عنق و عوج خلق كند كه گفتند : دست ميبرد از قعر دريا ماهى ميگرفت و ميبرد مقابل چشمهء خورشيد كباب ميكرد و مىخورد ، و از امير المؤمنين است كه فرمود : مادرش چون مينشست يك جريب جا را ما تحت او اشغال ميكرد . خدايى كه تمام اقوال و افعال و اعمال بنده را جمع مىكند و فرداى قيامت حاضر مىكند كه ميفرمايد :
وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً
كهف آيهء 47 ، خدايى كه اين عالم وسيع را از علوى و سفلى بلكه از مجرد و مادى از نيست صرف بهستى ميآورد قدرت ندارد استخوان پوسيده را انسان كند و زنده كند كه بگويد :
أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ
كه تعبير بلن مىكند كه هرگز نميتواند .
[ سوره القيامة ( 75 ) : آيه 4 ]
بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ ( 4 )
بلى قدرت دارد بر جمع عظام بلكه ما قادر هستيم بر تسويهء انگشتها . خداوند در مقابل خف و حافر كه بحيوانات داده كه نميتوانند با دست خود خوراك كنند بايد دهان پيش آورند و خوراك كنند به انسان انگشت داده كه ميتواند قبض و بسط كند و اخذ و اعطاء كند و كتابت و صنعت آن هم اين صنايع غريبه را عمل كند با اينكه بسيار