مفسرين در تفسير اين جمله اختلاف كردند ، بعضى گفتند انسان را از نطفه خارج مىكند و نطفه را از انسان بعضى گفتند زرع و اشجار را از حبه و هسته بيرون مىآورد و حبه و هسته را از زرع و اشجار خارج مىكند و در اخبار بسيار از حضرت باقر و صادق عليهما السلام داريم مؤمن را از كافر و كافر را از مؤمن اخراج مىفرمايد و شواهدى از آيات بر اين معنى داريم مثل
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ
( سوره انفال آيه 24 ) و مثل
أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ
( سوره انعام آيه 122 ) و اين اخبار را در كافى و عياشى و نهج البيان و تفسير على ابن ابراهيم نقل كردهاند و توضيح كلام اينكه حيات و موت نسبت به موارد مختلف است و گفتهايم مكرر كه اخبار بيان مصداق مىفرمايد ، منافى با عموم آيه نيست . انسان را از خاك خلق فرمود ، سپس خاك مىشود .
زمين ، مرده را زنده مىكند سپس مرده مىشود . زرع و شجر از حبه و هسته ، سپس حبه و هسته مىشود . مؤمن كافر مىشود ، از كافر مؤمن خارج مىشود ، از مؤمن كافر ، از جاهل عالم بيرون مىآيد ، از عالم جاهل خارج مىشود ، چنانچه امير المؤمنين فرمود :
الناس موتى و اهل العلم احياء * على الهدى لمن استهدى ادلاء
روز از شب خارج مىشود ، شب از روز ، عادل فاسق مىگردد ، فاسق عادل مىشود عاصى تائب و عابد مىگردد عابد عاصى مىشود . دنيا در انقلاب است ، هر روز رنگى به خود مىگيرد خوب بد مىشود ، بد خوب ، ظالم ناصح و مشفق ، ناصح و مشفق ظالم و همين نحو مصاديق دارد .
وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها
كه يكى از اين مصاديق است .
كَذلِكَ تُخْرَجُونَ
تعجب ندارد و استبعاد نبايد كرد كه تمام ، فرداى قيامت زنده شوند .
[ سوره الروم ( 30 ) : آيه 20 ]
وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ( 20 )
و از جمله آيات الهى اين است كه خداوند خلق فرمود شما را از خاك . پس از آن شما بشر