اشرف از محمد و آل نداريم چون تمام فيوضات الهيه به توسط آنها است و علت غايى تمام ممكنات هستند و مراد از مقام محمود و نام مبارك احمد ، محمد ، محمود بدين مناسبت است .
فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
يعنى جميع آنچه كه در آسمانها و زمين است حمد الهى را مىكنند . چنانچه در مورد تسبيح بيان شد به دليل قوله تعالى :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
( سوره اسراء آيه 44 ) كه باء بحمده باء مصاحبت است يعنى حمد آنها هم مصاحب تسبيح است .
وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ
در مورد تسبيح فرمود
« حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ »
و در مورد حمد مىفرمايد
« وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ »
اشاره به دوام است ، صبح ، ظهر ، مساء ، عشى . و در حديث دارد كه اين آيات بيان سر جعل صلوات خمس است ، در صبح و ظهر و عصر و مغرب و عشاء كه بايد بجا آورد و اين صلوات هم مشتمل بر تسبيح و تحميد است بلكه صلوة جامع انحاء عبادات است . اولا توجه و خلوص و تقرب كه در نيت است و بايد باقى باشد ، تا تسليم تكبير ، تهليل ، قيام ، قعود ، ركوع ، سجود ، قرائت ، ذكر ، صلوات ، سلام ، شهادت به توحيد و رسالت كه دائما انسان را متذكر كند و غفلت او را نگيرد و اگر احيانا غفلت عارض شد ، استغفار و طلب عفو نمايد و حوائجش را هم از خدا بخواهد كه مشتمل بر استغفار و دعا هم هست و لذا تاركين صلوة بكل از اين انحاء عبادات محروم و غفلت آنها را گرفته كه از هيچگونه معصيتى پروا ندارند .
[ سوره الروم ( 30 ) : آيه 19 ]
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ ( 19 )
بيرون مىآورد زنده را از مرده و بيرون مىآورد مرده را از زنده و زنده مىكند زمين را پس از مرده شدن او و همين نحو شما فرداى قيامت بيرون مىآئيد از قبور خود و زنده مىشويد .
يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ
نظير اين جمله در سوره مباركه انعام آيه 95 مىفرمايد :
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ
و ما در مجلد پنجم اين تفسير صفحه 144 بيان كردهايم و توضيح كلام اينكه