شديد و منتشر شديد در اطراف زمين .
اى همه هستى ز تو پيدا شده * خاك ضعيف از تو توانا شده
انسان اعجوبة الكون است . اولا مركب است از جسم مادى آن هم اضعف ماديات كه خاك ، باشد و روح مجرد ملكوتى ، اشرف مجردات و همين ظاهر مادى منشأ شد كه شيطان زير بار سجده به آدم نرفت و گفت
لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ
( سوره حجر آيه 33 ) و گفت :
خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ
( سوره اعراف آيه 12 ) و اين تركيب بود كه خداوند به قدرت خود باليد و فرمود :
ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ
( سوره مؤمنون آيه 14 ) آن هم به بهترين صورتها كه مىفرمايد :
وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ
- الى قوله -
فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ
( سوره مؤمن آيه 64 ) .
وَ مِنْ آياتِهِ
آيات الهى بسيار است و فى كل شىء له آية تدل على انه واحد و از جمله اين آيات خلقت انسان :
أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ
مبدء خلق انسان از خاك است چنانچه به ملائكه فرمود :
إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ
( سوره حجر آيه 28 ) و نطفه كه از خالص مأكولات گرفته مىشود هم از خاك است . زيرا جميع اغذيه و اطعمه از خاك موجود شده و رشد و بقاء انسان هم به همين اغذيه و اطمعه است كه از خاك است .
ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ
انبياء را از همين خاك خلق فرمود كه گفتند : « الانسان مركب من ظهر و بطن و روح و بدن و سرو علن » اگر جنبه حيوانى بدنى غالب شد از سگ پستتر مىشود و اگر جنبهء عقلانى غالب شد ، اشرف از ملائكه مىگردد .
آدمى زاده طرفه معجونى است * كز فرشته سرشته و از حيوان
گر كند ميل اين ، شود به از اين * ور كند ميل آن شود پس از آن
« فمن غلب عقله على شهوته فهو اشرف من الملائكة و من غلب شهوته على عقله فهو اخس من البهائم » .