(
كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ
) و سر آن اينست كه ارواح آنها را قبلا خلق فرموده بود كه در حديث است
( خلقت الارواح قبل الأجساد بالفى عام )
و دارد
( الارواح جنود مجنّدة فما تآلف منها ائتلف و ما تناكر منها اختلف )
و لكن اين ارواح خالى از تمام كمالات بودند مثل ملائكه نبودند ولى قوه و استعداد تمام كمالات را داشتند ملائكه تا حدى داراى معرفت و كمال هستند ، اما بشر ممكن است از تمام ملائكه بالا زند ، و اين قوى به فعليت نمىرسد مگر بتوسط بدن عنصرى و اعضاء و جوارح مادى و اين تحقق پيدا نمىكند مگر روى زمين كه ميفرمايد :
(
وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ
) و همين است مفاد (
إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ
) جون ملائكه روى زمين حيواناتى مشاهده كرده بودند كه بجان يكديگر افتاده خيال كردند كه بشر هم به مقتضاى طبيعت حيوانى شهوت و غضب همچنين نحو است گفتند :
(
أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ
) خداوند عالم به قواى باطنيه و استعدادات بشريه بود كه انسان اگر اين قوه و استعداد را خمود كرد و همان جنبهء حيوانيت را تقويت نمود .
(
أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ
) در حقش صادق مىآيد و اگر به كار زد و به مقام فعليت رسيد اشرف از ملائكه مىشود .
( شعر )
آدمى زاده طرفه معجونيست * كز فرشته سرشته و زحيوان
گر كند ميل اين شود پس از اين * ور كند ميل آن شود به از آن
( فمن غلب شهوته على عقله فهو اخس من البهائم و من غلب عقله على شهوته فهو اشرف من الملائكه ) .
(
وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
) پس از فناء دنيا و قيام قيامت هر كه به جزاء خود نائل شود . (
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ
)