نكس قلبه و جعل اسفله اعلاء فلا تقبل خيرا ابدا . )
توضيح الكلام - مراد از قلوب در آيات بسيار و در اخبار اطهار اين جسم صنوبرى نيست بلكه آن روح ملكوتى و نفس ناطقه انسانى است و اين در ابتداء امر صاف و زلال است و در اخبار از حضرت باقر عليه السّلام و حضرت صادق عليه السّلام داريم كه انسان موقعى كه معصيت كرد خال سياهى در قلب او حادث مىشود و بازدياد معاصى اين نقطه سياه بزرگ مىشود تا مادامى كه خال سفيد هنوز باقيست اميد خير در او هست كه موفق بتوبه شود و موعظه در او اثر بگذارد و اما اگر تمام قلب سياه شد در يك حديث ميفرمايد
( صار قلبه منكوسا )
و در يك حديث ميفرمايد
( صار اعلاه اسفله )
( فلا يرجى بخير )
و همين است معناى قساوت قلب و مفاد آيه شريفه
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ
بقره آيه 69 پس معناى اين جمله اينست كه قلب سياه شده ديگر نور ايمان در آن تابش نميكند و معجزه در آن اثر نميگذارد .
و ابصارهم مراد بصر رأس نيست بلكه بصر روح و قلب است كه كور شده حقايق را نمىبيند يا شهوات و هواهاى نفسانيه در چشم قلب را بسته يا در تاريكى جهل و نادانى افتاده معارف حقّه را مشاهده نميكند .
كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ
يعنى ابتداء امر كه هنوز تقاضاى اين آيات اقتراحيه را نكرده بودند معجزه قرآن و ساير ما صدر عن النبى صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم را كه ديده بودند ايمان نياورده بودند آن هم منشأ آن همين قساوت قلب بوده و اين منشأ باقيست
( بر سيهدل چه سود خواندن وعظ * نرود ميخ آهنين بر سنگ )
( گليم بخت كسى را كه بافتند سياه * به آب زمزم و كوثر سفيد نتوان كرد )
و مكرر گفته شد كه اين نوع تعبيرات مورث جبر نميشود .