در موضوع ثواب بسيارى گفتند جزاى عمل خير است بنحو استحقاق و اين كلام صحيح نيست زيرا احدى حقى بر خداوند پيدا نميكند و لو تمام اعمال بشر بدرجه اعلا از او صادر شود از ايمان و اخلاق و عبادات زيرا تمام اينها بتوفيق حق است و خداوند منّت بر آنها گذارده كه موفق شدند
قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
حجرات آيه 17 .
بلى اعمال برّ قابليت ميآورد كه تفضل الهى نسبت به آنها حسن پيدا كند و بىمورد نباشد و البته خداوند تفضل ميفرمايد و وعده ، هم داده و تخلف نخواهد كرد چون خلف وعده قبيح است و از او سر نميزند .
و بعضى ديگر اضافه كردند قيد بنحو تعظيم و تجليل را و لذا منحصر دانستند به ثواب آخرت و مثوبات دنيوى را گفتند اطلاق ثواب بر آنها مجاز و بعنايت است اين هم تمام نيست زيرا اصل استحقاق كه ممنوع شد فرع و قيد آن بطريق اولى كلّ نعمك ابتداء .
پس معناى ثواب همان تفضلات و نعمى است كه خداوند در دنيا و آخرت ببندگانش عنايت ميفرمايد ، بلى در مفهوم ثواب اخذ شده كه بازاء عمل خيرى باشد لذا بفاء تفريع آورد و فرمود :
فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا
نعمتهاى الهى در دنيا بسيار است
وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها
نحل آيه 18 ، و اكثر آنها در اثر اعمال صالحه است مثل طول عمر ، سعه رزق ، صحت بدن ، توفيق هدايت و امثال اينها و دفع بليات و ساير نكبات و از جمله آنها عزّت و شرافت و عظمت و برترى كفار و معاندين است .
وَ حُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ
مثوبات آخرت تماما حسن است و لكن ذى مراتب است ، و مراد از حسن ثواب درجه اعلاى آنها است .
وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
احسان يا بنفس است كه عبارت از ايمان و تكميل