حكم مانند
وَ اللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ
« 1 » و بمعنى فعل مانند
فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ
« 2 » و بمعنى اتمام و بپايان رسانيدن مانند
فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ
« 3 » و در اين آيه نيز به همين معنى استعمال شده است يعنى هنگامى كه اعمال حج را انجام داديد و مناسك جمع منسك ، اسم مكان بمعنى محل نسك است كه عرفات ، مشعر منى ، و مكه باشد و يا مصدر ميمى و بمعنى فعل عبادت است و اصل نسك بمعنى عبادت مىباشد .
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ
در تفسير اين قسمت از آيه در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام روايت كرده كه فرمود :
« انّهم كانوا اذا فرغوا من الحج يجتمعون هناك و يعدون مفاخر آبائهم و مآثرهم و يذكرون ايامهم القديمة و اياديهم الجسيمة فامرهم اللَّه ان يذكروه مكان ذكرهم آبائهم
و بعضى گفتند مراد از ذكر خدا در اينجا تكبيرات وارده عقب پانزده نماز در منى است كه از ظهر روز عيد تا صبح سيزدهم باشد و بعضى گفتند مراد ذكر نعم و آلاء الهى است و شكر بر آنها است و بهتر تعميم است
أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً
بلكه سزاوار است كه ذكر خدا بيشتر و بهتر از ذكر پدران ، و مناسب جلال و نعمتهاى او باشد زيرا نعم الهى اعظم و آلاء او اكثر است حتى مفاخر و مآثر آباء شما نيز يكى از تفضلات خداوند نسبت بشما و آباء شما است .
فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا
بعضى از مردم هستند كه تمام هم آنان زخارف دنيا از مال و جاه و رياست آنست و نظرى بآخرت نداشته و از آن اعراض نمودهاند .
هامش
( 1 ) - سوره مؤمن آيه 21
( 2 ) - سوره طه آيه 75
( 3 ) - سوره قصص آيه 29