و اسحق و انبياء بعد از آنها را مىداند .
و بنا بر اين اشكال مىشود كه افاضه از عرفات در آيه قبل ذكر شده و چرا در اين آيه با ثمّ كه دلالت بر تراخى مىكند تكرار شده ؟
در مجمع البيان از اين اشكال چنين پاسخ داده « قد روى اصحابنا ان هاهنا تقديما و تأخيرا تقديره فليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا من ربكم ثم افيضوا من حيث افاض الناس . . . فاذا افضتم من عرفات . .
و بعضى گفتند ثمّ براى ترتيب در ذكر است و آيه اول افاضة از عرفات را بيان فرموده و در اين آيه اگر چه امر به همان افاضه است ولى مستفاد از آن ، نهى از افاضه مانند افاضه قريش است .
وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
از خداى در عرفات و ساير موارد طلب آمرزش كنيد زيرا خدا آمرزنده و صاحب رحمت است و معنى استغفار و غفور و رحيم در اول سوره گذشت .
[ سوره البقرة ( 2 ) : آيه 200 ]
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ( 200 )
( پس هر گاه اعمال حج را بجاى آورديد خدا را ياد كنيد چنانچه پدرانتان را ياد ميكرديد يا بهتر و بيشتر از آن ، و بعضى از مردم كسانى هستند كه مىگويند پروردگار ما در دنيا بما عطا كن ، و براى اينان در آخرت بهره نيست )
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ
فعل قضى در قرآن بر معانى اطلاق شده : بمعنى خلق و صنع مانند
فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ
« 1 » و بمعنى امر مانند
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
« 2 » و بمعنى اعلام مانند
وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ
« 3 » و بمعنى
هامش
( 1 ) - سوره فصلت آيه 11
( 2 ) - سوره اسراء آيه 24
( 3 ) - سوره اسراء آيه 4