( محققا كسانى كه كافر شدند و مردند در حالى كه كافر بودند ، لعنت خدا و ملائكه و مردم همگى بر آنان خواهد بود ) اين آيه شريفه بمنزله استثناء از استثناء است يعنى كسانى كه توبه كرده و اصلاح نمودند ( و ما انزل اللَّه ) را بيان داشتند از مورد لعن بيرونند به شرط اينكه در اين عالم توبه كرده و تدارك نمايند اما كسانى كه قبل از موت موفق بتوبه نشوند و با حال كفر از دنيا بروند مورد لعن خدا و ملائكه و همه مردم خواهند بود و لو در حين موت يا بعد از موت يا در قيامت پشيمان شوند كه براى آنها سودى نخواهد بود و مسلما همه كفار در روز قيامت نادم ميشوند و يكى از اسماء قيامت يوم الحسرة و الندامة است ولى اين توبه و ندامت نتيجهاى نخواهد داشت و اين مطلب مفاد بسيارى از آيات شريفه است مانند آيه شريفه
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَ لَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفَّارٌ
« 1 » و آيه شريفه
آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ
« 2 » كه درباره توبه فرعون است و غير اينها از آيات ديگر .
كلمه اجمعين تأكيد براى الناس است و عموم مردم را شامل مىشود و لذا اين اشكال توهم مىشود كه عموم مردم كفار را لعن نميكنند زيرا بسيارى از مردم كافرند و كفار كه خودشان را لعنت نميكنند ؟
و جواب از اشكال اينست كه اولا مفاد اين آيه با آيه قبل متفاوت است زيرا در آيه قبل اخبار از لعن خدا و لاعنين است و مفاد اين آيه انشاء است يعنى لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر اينان باد خواه لعنت بكنند يا نكنند و ثانيا لعن بمعنى طرد و تبعيد از رحمت حق است و عمده آن در قيامت است زيرا در دنيا
هامش
( 1 ) - سورة النساء آيه 22
( 2 ) - سوره يونس آيه 91