1 . علم بدنها : « كه اين علم شامل همهء دانشهائى است كه در دنيا و زندگى به كار مىخورد كه طب يكى از آن دانشها است » .
2 . علم اديان :
در خصوص طب ، روايات و معالجات و دستوراتى از پيشوايان دين اسلام نقل و در كتابها ثبت شده است مانند ؛ طب النبى ( ص ) ، طب الصادق ، طب الرضا ، و طب الائمه ، كه در هر دو قسمت طب توضيح فرمودهاند . « 1 »
دكتر « تومانيانس » مسيحى ، كتابى درباره بهداشت اسلامى تدوين و قوانين شرع اسلام را با قوانين بهداشت جديد مطابقت نمود و در اينجا به بعضى از مطالب او اشاره مىنمائيم .
در حديث مشهور كه به رسول خدا ( ص ) نسبت داده شد آمده است كه ،
« العلم علمان علم الابدان و علم الاديان » « 2 »
علم بدنها كه طب و بهداشت است ، در روايت علم بدن ، مقدم بر اديان شده است و اين اشاره به تقدم رتبه و ارزش آن است ؛ زيرا كه تأمين اقتصاد بر تأمين معاد مقدم است و جملهى
« من لا معاش له لا معاد له »
كه كلام پيشوايان ما است آن را تأييد مىكند . چنانچه روايت فوق را در كتاب تمدن الاسلام ، ص 176 ، اين گونه نقل كرده است : « علم الابدان ثم علم الاديان » يعنى ، اول بايد علم بدنها را تحصيل كرد ، سپس علم اديان را . و واژهى « ثم » دلالت بر تأخير است و سلامتى بدن مقدم بر حفظ امور اديان است .
از اين رو واجبات شرعى و احكام تكليفى اگر با سلامتى بدن تعارض داشته باشد ؛ برداشته مىشود . چنانچه روزه كه با سلامتى منافات
هامش
( 1 ) . مراجعه شود به كتاب طب و بهداشت در اسلام ، تأليف جواد فاضل و در بحارالانوار و حلية المتقين و كتابهاى روايى بسيار به چشم مىخورد و همچنين كتاب اصول بهداشت در اسلام كاملًا مطابق قانون طبيعى طهارت است .
( 2 ) . بحارالانوار ، علامه مجلسى ، ج 1 ، ص 220 ؛ « علم بر دو قسم است ، يكى علم بدنها ديگرى علم دين . »