« انَّ النَّفس لَجَوْهَرَةٌ ثَمينَةٌ مَنْ صانَها رَفَعَها وَمَنِ ابْتَذَلَها وَضَعَها » « 1 »
در همين رابطه يكى از خصوصيات نفس اين است كه هميشه خوب و بد هر عملى را درك مىكند و اگر رها شود و تحت بندگى عقل قرار نگيرد ، هميشه و همه جا به بدى فرمان مىدهد .
قال على عليه السلام :
« انَّ هذِهِ النَّفْسَ لَامَّارَةٌ بِالسُّوءِ فَمَنْ اهْمَلَها جَمَحَتْ بِه الى الْمَآثِمِ » « 2 »
خيانت به امانت ، خدعه و نيرنگ از ديگر خصوصيتهاى نفس آزاد مىباشد .
همان حضرت نيز مىفرمايند :
« انَّ النَّفْسَ لَامَّارةٌ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ ، فَمَنِ ائْتَمَنَها خانَتْهُ وَ مَنِ اسْتَنامَ الَيْها اهْلَكَتْهُ وَمَنْ رَضِىَ عَنْها اوْرَدَتْهُ شَرَّ الْمَوْرِدِ » « 3 »
شهوت نيز بازوى نفس در ورود به مهلكات مىباشد .
قال على عليه السلام :
« ما مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ شىءٌ الَّا يَأتى في شَهْوَةٍ فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَءً ( رَجُلًا ) نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِه وَقَمَعَ هَوى نَفْسِه » « 4 »
از خصيصههاى مهم نفس اين است كه گاه خود را به مردگى مىزند ، كينهها و حقدها را در خود نگه داشته و رسوب مىدهد و بدين وسيله صاحب خود را كه به
هامش
( 1 ) - نفس انسانى گوهرى گرانبها است . هركس آن را از معاصى بازدارد ، بلندش مىسازد و هركس وى را به خود واگذارد ، خوارش نمايد . ( غرر الحكم ) .
( 2 ) - اين نفس ، انسان را به بدى فرمان مىدهد ، هر كس عنان آن را آزاد گذارد ، او را بهسوى گناه مىكشاند . ( غرر الحكم ) .
( 3 ) - اين نفس ، انسان را به بدى و گناه فرمان مىدهد ، هركس او را امين شمارد به وى خيانت مىكند و آن كس كه به او مطمئن باشد ، هلاكش مىكند ، و هركس از او خشنود گردد ، او را به بدترين جايگاه بكشاند . ( غرر الحكم ) .
( 4 ) - هيچ گناهى نيست مگر اينكه با تمايلات و غرائز انسانى سازگار است . بنابراين خدا رحمت كند كسى را كه از شهواتش خوددارى و هواهاى نفس را ريشهكن سازد . ( نهج البلاغه - خطبه 175 به ترتيب فيض و 176 به ترتيب صبحى ) .