ظاهر عمرى در اصلاح و تربيت آن كوشيدهاست مىفريبد ، بهطورىكه در بزنگاه حساس و امتحان مهم ، آن رسوبات در غليان غضب بالا مىآيند و چهرهء واقعى نفس هويدا مىشود .
به همين جهت است كه نفس را به اژدها تشبيه نمودهاند ، اين موجود در سرما ، بىحس مىشود بهطورىكه دستزدن با وى و بازى كردن با او آسان مىگردد امّا به محض اينكه حرارت آفتاب را حس نمود ، همهچيز را مىبلعد ، مولوى مىگويد :
نفس اژدهاست او كى مرده است * از غم بىآلتى افسرده است
تشبيه نفس به سگ نيز ، تشبيهى جالب است . گاهى تعداد زيادى از سگها در كنار هم چون گوسفند مىخوابند ، امّا به محض اينكه بوى لاشهاى به مشام آنها رسيد ، روى سگى خود را آشكار مىنمايند . مولوى نيز مىگويد :
صد چنين سگ اندرين تن خفتهاند * چون شكارى نيستشان بنهفتهاند
خصلت ديگر نفس اين است كه همانند ساير اعضاى انسان ( اعضاى مادى ) به استراحت نياز دارد و لذا تحميل كار و فعاليت بيش از حد توان بر او صحيح نيست .
حضرت امير عليه السلام مىفرمايند :
« انَّ النَّفسَ حَمْضَةٌ والْاذُنُ مَجَّاجَةٌ فلا تَحَيَّرَ ( تُحبّ ) فَهْمَكَ بِالْالْحاحِ عَلى قَلْبِكَ فَانَّ لِكُلِّ عُضْوٍ مِنَ الْبَدَنِ اسْتَراحَةٌ » « 1 »
همان حضرت در جاى ديگر فرموده است :
« انَّ نَفْسَكَ مَطِيَّتُكَ انْ اجْهَدْتَها قَتَلتَها وَانْ رَفَقْتَ بِها ابْقَيْتَها » « 2 »
هامش
( 1 ) - نفس از شنيدن تنفر دارد و گوش بيرون مىريزد شنيدهها را ، پس نفس خود را مجبور به قبول چيزى مكن كه هر عضوى استراحتى دارد . ( غرر الحكم ) .
( 2 ) - نفس تو شتر سوارى توست ، اگر آن را بيش از حد توان ، بار كنى وى را هلاك كردهاى و اگر با او مدارا كنى حفظش نمودهاى . ( غرر الحكم ) .