تعالى مىيابد و در مسير تكامل واقعى خويش قرار مىگيرد . به تعبير ديگر ، ميان علم و عمل تقابل است ؛ خدمات متقابل و تأثيرات متقابل .
اگر بخواهيم اين مطلب را به بيان رساترى بازگو نماييم ، تذكر اين نكته لازم است كه همهء علوم انسانى تحصيلى نيست ، بلكه علوم و دانشهاى بشرى انواع گوناگون دارد كه امام صادق عليه السلام در اين ارتباط چنين مىفرمايد :
اما وصف الانسان ، اما حال الانسان ، كمالات الانسان ، صفات الانسان ، فضايل الانسان و رذايل الانسان ، منها كسبى و منها موهوبى ؛
اگر بخواهيم انسان را توصيف نماييم و از صفات و كمالات او سخنى به ميان آوريم و با فضايل و رذايل اخلاقى او را توصيف و تقسيم نماييم ، دستهاى از آنها اكتسابى هستند و دسته ديگر موهبتى .
دستهاى از صفات و حالات انسانى از جانب خدا در خميره وجودى بشر به وديعت گذارده شده و دسته ديگر ، فرا گرفتنى است و انسان بايد براى كسب آنها استاد ببيند ، تلاش كند و آنها را فرا بگيرد . علوم اكتسابى به مدرسه و كتاب و استاد و دقت و مطالعه و حفظ و فراگيرى بستگى تام و كامل دارد ، اما علوم موهوبى لدنى است و از دانشهاى دنيوى بهرهاى ندارد . خداوند در برخى از قلوب اين علوم را القا مىكند و امتياز و فضيلت با اين دسته از دانشهاست .
مرحوم شهيد ثانى رحمه الله در كتاب شرح لمعه وقتى شرايط اجتهاد و فقاهت را بر مىشمارد ، بر فراگيرى علومى از قبيل لغت ، ادبيات ، صرف و نحو ، معانى ، بيان ، منطق ، اصول ، ادلة الاحكام و آيات الاحكام تأكيد مىورزد و مىفرمايد : همه اين علوم بايد قبل از اجتهاد تحصيل شود ، اما آن رتبه كامل اجتهاد - كه فقيه بتواند درست احكام اللَّه را از مدارك كتابى و روايات و سنت استنباط و استخراج نمايد - نياز به نيرو و قدرت معنوى ديگرى دارد كه انسان بايد آن را بدون تحصيل از عالم غيب فرا بگيرد و آن نور ديگرى است كه از جانب پروردگار بر صحنه دل مىتابد و به انسان قدرت عظيمى مىبخشد تا او بتواند حق را از باطل تمييز دهد . اين مفهوم همان روايتى است
گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — صفحة 199
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١٩٩