سوم جند به معنى لشكر « 1 » وخبر مبتداى محذوف است . يعنى ( هؤلاء جند ) وكلمهء ما غالباً در آخر كلمات براي تقليل وتحقير افزوده مىشود ، وهنالك اشاره به دور ومهزوم به معنى شكست خورده است . « 2 » بنا بر اين در آيهء شريفه سه صفت براي آن لشكر مذكور شده وحاصل معنى آنكه آنان لشكرى كم عدد ، دور از پيروزى وشكست خورده از احزاب زمان گذشتهاند . در آيات بعدى حال عدهاى از آنها بيان خواهد شد وممكن است كلمه هنالك اشاره به نزديك باشد ( كه احياناً در آن استعمال مىشود ) وظرف متعلق به مهزوم است .
پس مراد آن كه آنان لشكرى اندك وشكست خورده در همين مكان خواهند بود واشاره به اينكه پس از مدتي در شهر مكة شكست خواهند خورد وآن روز فتح مكة بود . پس اين جمله يكى از موارد اعجاز قرآن است كه از حادثهء آينده خبر داده است .
بر طبق آنچه قبلًا اشاره شد ، اين سوره در أوايل بعثت ودعوت پيامبر نازل شده است . « 3 » چه آنكه وجههء سخن با مشركين قريش وملأ واشراف مكة است ودر آن زمان بطبع الحال مؤمنان در اقليتى ناچيز ، وكفار در اكثريت ودر كمال قدرت از نظر افراد ونيرو وساز وبرگ نظامى ، وجنبهء مالي واقتصادى بودند ؛ چنانچه ملاحظهء تاريخ پيامبر أكرم وروش قريش با آن حضرت شاهد مدعاست . پس چگونه خداوند در اين آيات ، آنها را لشكرى كمشمار ومحقر وشكست خورده مىشمارد ؟ وبه مفهوم تقابل بين آنها ومسلمين گويا پيامبر واطرافيانش را لشكرى بىشمار ومجهز وپيروز وانمود مىكند .
جواب اينكه مىتوان گفت قرآن ، حقيقت پنهانى را كه امروز زمان از چهره آن پرده برداشته ، روشن كرده است وآن اينكه طايفهء مشركان كه جامعهء آنها جامعهء مشرك بود ؛ گرچه نسبت به مؤمنين ( نه نسبت به قدرتهاى إيران وروم بزرگ آن عصر ) از نظر قدرت نظامى وتسليحات جنگى قوىتر بودند لكن جامعهاى كه
هامش
( 1 ) . المفردات في غريب القرآن ، ص 207 ( جند ) .
( 2 ) . تفسير شريف لاهيجى ، ج 3 ، ص 810 .
( 3 ) . تفسير صافي ، ج 4 ، ص 290 .