وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَ سِىَ لّلسَّآئِلِينَ . . . : و در آن كره كوههايى ثابت و استوار بر روى آن قرار داد و در پهنهء آن خير و بركت نهاد و زاد و توشههاى موجودات آن را از انسان و حيوان و نبات و جماد در چهار روز ( چهار فصل ) قرار داد در حالى كه رسيدن قُوت براى سائلينِ تكوينى آن بر حسب اقتضاى طبايع آنها يكسان است .
بيان : برخى علما در خلق اشياء به تدريج با وجود قدرت خداوند در خلق يك لحظه ، چند وجه ذكر نمودهاند :
1 - به جهت تعليم بندگان است كه در كارها عجله ننمايند و « التأنى من الرحمن ، و العجلة من الشيطان » « 1 » مؤيّد اين است .
2 - آن كه براى بندگان معلوم شود كه صدور اين امور ، از قادر مختارى است كه عالِم به مصالح و حكمتهاى امور باشد ، چه اگر صدور آن از فاعل موجب بود دفعى بود نه تدريجى .
ثُمَّ اسْتَوَى . . . : پس از خلقت اصل زمين ، ارادهء حتمى خداوند متوجه به سوى آسمان شد در حالى كه مادهء تو خالى آن دود بود ، پس به آن و به زمين گفت : خواه به طاعت و خواه به اكراه بياييد ( ارادهء حتمى خدا تعلق گرفت كه آن دود آسمانها شود و زمين به بركت و تهيهء قوت رسد ) . و آن دو به زبان حال و مقهوريت ذاتى گفتند :
مطيعانه آمديم .
ثُمَّ اسْتَوَى فَقَضَلهُنَّ سَبْعَ سَموَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ . . . : پس آنها را در مدّت دو روز يا دو دوران هفت آسمان ساخت و در هر آسمانى امور آن را به فرشتگان آن جا وحى نمود .
وَ زَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصبِيحَ وَ حِفْظًا . . . : و آسمان اوّل نزديكتر به شما را با چراغهايى از ستارگان آراستيم و آن را از جنها و شيطانها حفظ نموديم .
ذَ لِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ : اينها كه ذكر شد از بدايع خلقت ، تقدير و اندازهگيرى خداى مقتدر داناست .
هامش
( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 8 ، ص 171 .