بوده است .
فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إِيمنُهُمْ لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا : پس از مشاهدهء عذاب گفتند كه ما ايمان آورديم .
پس ايمان آنها در آن هنگام كه عذاب ما را ديدند به حالشان سودى نداشت . زيرا ايمانى كه در دنيا از روى اختيار باشد سودمند است ، نه ايمانى كه پس از مرگ و يا در حال مردن و ديدن عذاب از روى اضطرار محقّق مىشود . و به عبارت ديگر قبول ايمان در زمان حيات و مكلّف بودن انسان به حالش سودمند است نه هنگامى كه عمر او به سر آمده و تكليف ، مرتفع و برداشته شده است .
سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِى قَدْ خَلَتْ فِى عِبَادِهِ : اين كه بعد از مشاهدهء عذاب ، ايمان پذيرفته نمىشود سنّت و روش خداوند دربارهء بندگانش در امّتهاى گذشته بوده است .
وَ خَسِرَ هُنَالِكَ الْكفِرُونَ : و در آن هنگام يا در آن جا كه كافران عذاب را مشاهده كردند زيانكار شدند .
خاتمه : آيات شريفه تنبيه و ارشادى است براى صاحبان بصيرت كه در حالت حيات و اختيار ، از توبه و تدارك اعمال بد گذشته و رجوع به درگاه خداوند غفار غافل نشوند .
حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمايد :
بِحَقِّ أقُولُ لَكُمْ : لَقَدْ جَاهَرَتْكُمُ الْعِبَرُ « 1 » :
براستى به شما مىگويم : همانا عبرتها با آواز بلند و آشكارا شما را پند داد . يعنى عبرت و پند بگيريد و از خواب غفلت بيدار شويد و در انديشهء جبران گذشتهها باشيد پيش از آن كه از دنيا برويد و قدرت بر انجام كارى به سود خود نداشته باشيد .
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ( با ترجمه فيض الاسلام ) ، خطبهء 20 ، ص 79 .