شايد من در آن چه وانهادهام ، كار نيكى انجام دهم . نه چنين است ! اين سخنى است كه او گويندهى آن است و پيشاپيش آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته خواهند شد .
و منظور از عذاب اكبر اقسام عذاب روز محشر براى زيانكاران تا عذاب جهنّم باشد . « 1 » و ممكن است مراد از عذاب ادنى ، عذابهاى دنيوى بندگان الهى ( كه در اثر كردار ناشايسته آنان صورت مىپذيرد ) و مراد از عذاب اكبر ، عذابهاى بعد از اين عالم باشد .
خداوند مىفرمايد :
- وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ
« 2 »
و اگر روى برتابند ، خدا آنان را در دنيا و آخرت ، عذابى دردناك مىكند .
- لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ
« 3 »
براى آنان در زندگى دنيا عذابى است و قطعاً عذاب آخرت دشوارتر است و براى ايشان در برابر خدا ، هيچ نگهدارندهاى نيست .
و آيات ديگر .
نيز محتمل است مراد از عذاب ادنى ، جهنّم و مراد از عذاب اكبر ، عذاب فراق اراده شده باشد ، چنان كه بيان دعاى كميل بدان مشير است :
« فَهَبْنِى - يا إِلهِى وَ سَيِّدِى وَ مَولاىَ وَ رَبِّى ! - صَبَرْتُ عَلى عَذابِكَ ، فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلى فِراقِكَ ؟ ! » « 4 »
پس اى معبود و آقا و مولا و پروردگار من ! گيرم كه بر عذابت صبر كنم ، چگونه بر فراقت صبر كنم ؟ !
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 6 ، ص 202 ، باب 8 و ج 7 ، ص 62 ، باب 5 و ج 8 ، ص 222 ، باب 24 . به آيات و احاديث رجوع شود .
( 2 ) . سورهى توبه ، آيهى 74 .
( 3 ) . سورهى رعد ، آيهى 34 .
( 4 ) . اقبال الاعمال ، ص 708 .