جناس قلب مجنح
اگر احد اللّفظين كا با هم تجانس قلب دارند در ابتداء بيت و ديگرى در آخر آن قرار بگيرد جناس قلب را ، قلب مجنّح خوانند زيرا دو لفظ بمنزله دو بال براى بيت تلقّى ميشوند مانند آنچه در قول شاعر آمده :
لاح انوار الهدى من * كفّه فى كلّ حال
يعنى : ظاهر شد نورهاى هدايت از دست آن مرد در هرحالى از احوال .
شاهد در دو لفظ [ لاح ] و [ حال ] است كه يكى در ابتداء بيت و ديگرى در خاتمه آن قرار گرفته است .
جناس مزدوج و مكرّر و مردد
اگر احد المتجانسين در جنب ديگرى و پهلوى آن واقع شود جناس را بنامهاى : مزدوج و مكرّر مىخوانند اعم از آنكه جناس متجانسين ، جناس قلب بوده يا غير آن باشد فلذا مصنّف در اينجا اسم ظاهر آورد نه ضمير كه باحد المتجانسين راجع باشد مانند :
و جئتك من سبا بنباء يقين ( براى تو از ملك سبا خبرى مهم آوردهام ) .
شاهد در [ سبا ] و [ نباء ] است كه جناس بين آن دو از قبيل جناس لاحق بوده و ذكرشان در اينجا از باب جناس مزدوج مىباشد .
و مثالهاى جناسهاى ديگر كه به صورت مزدوج ذكر شوند از امثله سابق الذّكر استفاده ميشوند .