تشبيه مقبول : آنست كه در افاده غرض كافى و وافى باشد .
كافى و وافى بودن بغرض به يكى از انحاء سهگانه زير ممكنست باشد :
الف : آنكه مشبّهبه نزد سامع بوجه شبه معروفتر بوده و حال مشبه را بهتر بيان كند .
ب : آنكه مشبهبه از مشبه در وجه شبه اتم بوده و ناقص را به كامل بهتر ملحق نمايد .
ج : آنكه مشبهبه مسلم الحكم باشد در وجه شبه باينمعنا كه وجود وجه شبه در آن قطعى و يقينى بوده و كسى در آن شك و ترديد نداشته و نيز از نظر مخاطب در بيان امكان معروف باشد .
تشبيه مردود : آنست كه بخلاف مقبول باشد يعنى تشبيهى است كه از افاده غرض قاصر بوده و شرط موجود در تشبيه مقبول را نداشته باشد چنانچه ذكر آن سابقا گذشت .
شرح فارسى
توضيح
قوله : امّا مقبول الخ : صاحب حاشيه دسوقى مىگويد :
ناميدن تشبيه به مقبول و مردود باعتبار غرض صرف اصطلاح است چه آنكه در هرتشبيهى اگر شرطى از شروط اعتبار تشبيه مفقود شود چه باعتبار وجه شبه بوده و چه بملاحظه اطراف منظور باشد تشبيه مزبور را مردود خوانند همانطوريكه اگر واجد شرط باشد بنام تشبيه مقبول خوانده مىشود .
قوله : اعرف شئ بوجه الشّبه : مقصود اعرف بودن نزد سامح
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 250
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٢٥٠