هيچيك از قصر و نسيان واقع نشده .
در اين عبارت حضرت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به نحو شمول النّفى و عموم السّلب حكم فرمودند و عمومش از دو جهت است :
1 - جواب كلمه [ ام ] يا بتعيين يكى از دو امر است يا به نفى هردو تا بدين وسيله مستفهم و سؤالكننده تخطئه شود نه آنكه جمع بين آن دو را نفى كنند چه آنكه سائل خود به ثبوت يكى از آن دو مطلع و عارف مىباشد و در آن نيازى بسؤال ندارد .
2 - روايت است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمودند :
كل ذلك لم يكن .
بعد ذو اليدين عرض كرد : بل بعض ذلك قد كان .
و واضح است كه ثبوت براى بعض با نفى از تمام افراد منافى است نه با نفى از مجموع .
توضيح
حاصل كلام مصنّف و شارح در اين مقام آنست كه :
و اگر كلمه [ كلّ ] بعد از نفى نيامده بلكه در لفظ بر آن مقدّم و معمولش واقع نشده باشد [ كلّ ] مفيد عموم سلب و شمول نفى مىباشد چنانچه وقتى پيامبر اكرم در نماز چهار ركعتى بعد از دو ركعت سلام دادند ، يكى از اصحاب بنام ذو اليدين محضرش عرض كرد :
يا رسول اللّه نماز قصر است يا فراموش نمودهايد ؟
حضرت فرمودند : هيچيك از ايندو نيست .
در اينمثال شاهد بر سر [ كلّ ] است كه قبل از [ لم يكن ] آمده و
توضيح المباني في شرح مختصر المعاني (فارسى) — صفحة 566
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٥٦٦