لفظ را هم در معناى حقيقى و هم در معناى مجازى به كار برده باشد امر محال و غير ممكنى كه به آن اشاره نموديم لازم مىآيد زيرا از اراده مجاز به مقتضاى نصب قرينه صارفه معناى حقيقى اراده نشده و بحسب فرض اگر معناى حقيقى را اراده كرده باشد لازم مىآيد كه معناى حقيقى هم متعلّق اراده بوده و هم نباشد و اين غير ممكنست .
قوله : انّه لو جاز استعمال اللّفظ الخ : ضمير در « انّه » به معناى « شأن » مىباشد .
قوله : و ملزوم معاند الشّيء معاند لذلك الشّيء : مقصود از « ملزوم » مجاز و از « معاند » قرينه و از « الشّيء » حقيقت است .
قوله : و الّا لزم صدق الملزوم بدون اللّازم : يعنى و اگر ملزوم معاند الشّيء با آن معاند نباشد صدق ملزوم بدون لازم پيش مىآيد .
قوله : و هو محال : ضمير « هو » به صدق ملزوم بدون لازم راجع است .
قوله : و جعلوا هذا وجه الفرق : ضمير فاعلى در « جعلوا » به اهل البيان راجع بوده و مشاراليه « هذا » ملزوم بودن مجاز براى قرينه صارفه است .
قوله : و حينئذ فاذا استعمل المتكلّم اللّفظ فيهما : مقصود از « حينئذ » آنست كه وقتى مجاز معاند با حقيقت بود .
و ضمير در « فيهما » به معناى حقيقى و مجازى راجع است .
قوله : كان مريدا : ضمير در « كان » به متكلّم راجع است .
قوله : لاستعماله فيما وضع له : ضمير در « استعماله » به لفظ راجع است .
قوله : غير مريد له باعتبار ارادة المعنى المجازي : ضمير در « له » به لفظ عود مىكند .
قوله : و هو ما ذكر من اللّازم : ضمير « هو » به جمع بين اراده نمودن معناى حقيقى و عدم اراده آن مىباشد .
قوله : و امّا بطلانه فواضح : يعنى بطلان لازم .
تفصيل الفصول في شرح معالم الأصول (فارسى) — صفحة 195
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٩٥