عدد مركّب اوّل را به صيغه فاعل آورده كه با « عشر » تركيب شده و دوّمى را عينا همان عدد مركّبى كه فاعل را از آن ساختهاى قرار مىدهى كه آن نيز با « عشر » تركيبشده و بايد توجّه داشت كه مركّب اوّل را به مركّب دوّمى بايد اضافه نمائى ، بنابراين در معدود مذكّر مىگوئى : ثانى عشر اثنى اعشر ( دوازدهمين نفر از دوازده نفر ) و در معدود مؤنّث مىگوئى : ثانية عشرة اثنتى عشرة ( دوازدهمين نفر از دوازده نفر ) .
مصنّف گويد :
يا وزن فاعل را در هردو حالت تذكير و تأنيث به مركّب اضافه كن چه آنكه اين معنا به آنچه نيت كردهاى وافى مىباشد .
شارح مىگويد :
در فرض گذشته وجه ديگرى جايز است كه مصنّف در عبارت مذكور به آن اشاره كرده و گفته :
و مىتوان از مركّب اوّل تنها جزء اوّل كه وزن فاعل است را آورده و آن را چه در حال تذكير و چه تأنيث به مركّب دوّم اضافه نمود لذا مىتوانى بگوئى :
ثالث ثلاثة عشر ( سيزدهمين نفر از سيزده نفر مرد ) .
يا مىگوئى :
ثالثة ثلاث عشرة ( سيزدهمين نفر از سيزده نفر زن ) .
مصنّف گويد :
و شايع و فراوان است كه بواسطه « حادى عشر » و نظير آن استغناء حاصل مىشود .
شارح گويد :
مقصود اينست كه : بسا از آوردن دو عدد مركّب يا اضافه نمودن وزن فاعل به عدد مركّب مستغنى شده و بجاى ايندو تنها مركّب اولّ يا اضافه نمودن وزن فاعل به عدد مركّب مستغنى شده و بجاى ايندو تنها مركّب اوّل را آورده و عدد مركّب دوّم را حذف مىكنند چنانچه مصنّف در شرح كافيه اينطور بيان كرده لذا مىگويند :
حادى عشر ( يازدهمين نفر از يازده نفر ) ثانى عشر ( دوازدهمين نفر از دوازده نفر ) ثالث عشر ( سيزدهمين نفر از سيزده نفر ) تا ، تاسع عشر ( نوزدهمين نفر از نوزده نفر ) .
مصنّف گويد :
قبل از « عشرين » و باب عشرين صيغه فاعل را كه از لفظ عدد ساخته شده در
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1771
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٧٧١