ان : حرف شرط ، عامل جزم ، مبنى .
به : جارّ و مجرور ، متعلّق به « سمّى » .
سمّى : فعل ماضى ، مفرد ، مذكّر ، غائب ، مجهول ، فعل شرط محلّا مجزوم است .
او : حرف عطف .
باء : حرف جرّ .
ما : موصوله ، مجرور به « باء » ، متعلّق به « سمّى » ، معطوف به ضمير مجرورى در « به » .
لحق : فعل ماضى ، مفرد ، مذكّر ، غائب ، ثلاثى مجرّد ، لازم صله براى « ما » .
به : جارّ و مجرور ، متعلّق به « لحق » عائد براى « ما » .
فاء : جزائيّه .
الانصراف : مبتداء اوّل .
منعه : مضاف و مضاف اليه ، مبتداء دوّم .
يحقّ : فعل مضارع ، مفرد ، مذكّر ، غائب ، خبر براى « منعه » و جمله « منعه يحقّ » خبر است براى « الانصراف » و جمله « فالانصراف منعه يحقّ » جواب است براى شرط .
ترجمه
و اگر جمع منتهى الجموع يا آنچه به آن ملحق است را علم قرار دهيم پس سزاوار است كه سبب منع صرف گردد .
متن : « 662 »
و العلم امنع صرفه مركّبا * تركيب مزج نحو معديكربا
تجزيه و تركيب
واو : عاطفه .
العلم : مفعول است براى عامل مقدّر كه « امنع » مفسّر آن است .
امنع : فعل امر ، مفرد ، مذكّر ، حاضر ، ثلاثى مجرّد ، متعدّى .
صرفه : مضاف و مضاف اليه ، مفعول براى « امنع » .
مركّبا : حال است از « علم » .
تركيب : مصدر ، مفعول مطلق نوعى ، مضاف .