بخواهيم براى آن نعت يا تأكيد و يا عطف بيان بياوريم به دو شرط واجب و لازم است تابع منصوب گردد :
الف : آنكه مضاف باشد .
ب : آنكه از الف و لام خالى باشد .
مانند : أزيد ذا الحيل ( اى زيد كه اين صفت دارى صاحب حيلهها مىباشى ) .
شاهد در « ذا الحيل » است كه صفت براى « زيد » بوده و همان طورى كه ملاحظه مىكنيم صفت هم مضاف بوده و هم خالى از « الف و لام » مىباشد لذا منصوب آمده .
ابن انبارى اجازه داده كه تابع مزبور مرفوع استعمال شود .
مصنّف گويد :
و ما سواى مضاف مجرّد از « ال » را رفع يا نصب بده .
شارح گويد :
ضمير در « سواه » به مضاف مجرّد از « ال » راجع مىباشد و مقصود اينست كه :
اگر توابع سهگانه ( نعت ، تأكيد ، عطف بيان ) مضاف مجرّد از الف و لام نبودند مثلا مفرد مجرّد از الف و لام يا مضاف مقرون بالف و لام بودند در آنها دو وجه جايز است :
الف : رفع تا بدين ترتيب حمل برلفظ منادى گردند مانند :
يا زيد العاقل ( اى زيد عاقل ) .
يا نظير :
يا زيد الكريم الاب ( اى زيد كريم الاب ) .
يا مثل :
يا تميم اجمعون ( اى قبيله تميم جملگى ) .
يا همچون :
يا غلام بشر ( اى غلام يعنى بشر ) .
در مثال اوّل « العاقل » صفت براى « زيد » كه مفرد معرفه است بوده و چون مفرد محلّى بالف و لام است مرفوع آمده تا حمل برلفظ « زيد » گردد .
و در مثال دوّم « الكريم الاب » صفت براى « زيد » بوده و چون مضاف و با الف و لام است به جهت حمل برلفظ « زيد » مرفوع خوانده شده .
و در مثال سوّم « اجمعون » مؤكّد « تميم » بوده كه مناداى مفرد معرفه است و چون
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 1498
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٤٩٨