ترجمه و شرح :
مصنّف گويد :
و آنچه به « الّا » يا « انّما » محصور باشد مؤخّرش بنما .
شارح مىگويد :
يعنى هركدام از فاعل يا مفعول كه بعد از الّا يا انّما واقع شدند واجب است مؤخّر شوند .
مثال حصر فاعل مانند : ما ضرب عمروا الّا زيد ( نزد عمرو را مگر زيد ) و انّما ضرب عمروا زيد ( تنها عمرو را زيد زد ) .
شاهد در « زيد » است كه در ايندو شامل محصور به « الّا » و « انّما » واقع شده از اينرو تأخيرش از مفعول واجب مىباشد .
و مثال حصر مفعول مانند : ما ضرب زيد الّا عمرو ( نزد زيد مگر عمرو را ) و انّما ضرب زيد عمروا ( فقط زيد عمرو را زد ) .
شاهد در « عمرو » است كه در ايندو مثال محصور به « الّا » و « انّما » واقع شده لذا تأخيرش از فاعل واجب است .
مصنّف گويد :
و گاهى محصور مقدّم مىگردد و اين در وقتى است كه قصد ظاهر و روشن باشد .
شارح مىگويد :
در اينحكم فرقى نيست بين فاعل و مفعول بلكه در صورت معلوم بودن مقصود محصور را مىتوان مقدّم نمود چه فاعل بوده و چه مفعول باشد .
و معلوم بودن قصد در جائى است كه محصور بعد از « الّا » قرار گرفته باشد چه آنكه در اين صورت هركدام از فاعل و مفعول كه بعد از آن قرار بگيرند مقصود متكلّم براى سامع روشن و معلوم است بخلاف محصور به « انّما » كه تنها در صورت تأخير محصور بودنش مشخّص و معلوم مىباشد .
سپس شارح گويد :
آنچه ذكر شد همان است كه كسائى به آن متمايل گرديده و به قول
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 748
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٤٨