مصنّف گويد :
ب : آنكه فعل را به كلمهاى كه ذات حر باشد نسبت دهيم .
شارح گويد :
يعنى مورد دوّمى كه الحاق تاء بفعل لازم باست آنجائى مىباشد كه فعل را باسم ظاهرى كه مفهم ذات حر است نسبت دهيم .
و منظور از « ذات حر » صاحب فرج مىباشد و اين كلمه معنايش همان مؤنّث حقيقى است مانند : قامت هند ( هند ايستاد ) .
شاهد در « قامت » است كه باسم ظاهر يعنى « هند » نسبت داده شده و آن صاحب فرج بوده يعنى مؤنّث حقيقى مىباشد .
بخلاف فعلى كه باسم ظاهرى كه مؤنّث غير حقيقى است نسبت داده شود كه در اينفرض الحاق تاء بفعل لازم نيست مانند :
طلعت الشّمس ( خورشيد درخشيد و طلوع نمود ) .
شاهد در « طلعت » است كه فاعلش « الشّمس » است و آن مؤنّث غير حقيقى است لذا الحاق تاء به « طلعت » لازم نبوده بلكه « طلع الشّمس » نيز مىتوان گفت .
قوله : دلالة على تأنيث فاعله : كلمه « دلالة » منصوب است تا مفعول له باشد براى « تلى » .
قوله : اذا كان لانثى : ضمير در « كان » به فعل راجع است .
قوله : و لا تلحق المضارع : ضمير در « لا تلحق » به تاء تأنيث راجع است .
قوله : لاستغنائه بتاء المضارعة : ضمير در « لاستغنائه » به مضارع راجع بوده و مقصود از « تاء مضارعه » تائى است كه باوّل فعل مضارع متّصل مىشود مانند تائى كه اوّل « تضرب » مىباشد .
قوله : و لا الامر لاستغنائه بالياء : مانند اضربى كه « ياء » در اين فعل آن را از الحاق تاء بىنياز مىكند .
قوله : اى فعلا مسندا اليه : ضمير در « اليه » به ضمير عود مىكند .
المباحث النحوية في شرح البهجة المرضية (شرح سيوطى) (فارسى) — صفحة 726
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص٧٢٦