امّا أقمت وامّا أنت مرتحلا * فاللّه يكلاء ما تأتى وما تذر
يعنى : اگر بمانى ويا بروى ، پس خداوند متعال محافظت مىكند آنچه را كه بآن روى آورده يا چيزى را كه از خود بجاى مىگذارى مقصود أهل ومال باشد .
شاهد در « امّا » دوّمى است كه طبق روايتي كه شده بفتح همزه بوده واوّلى مكسوره مىباشد ومقتضاى عطف آنستكه هردو بمعناى شرط باشند ، حال اگر « ان » دوّمى كه مفتوح است مصدريّه باشد نه شرطيّه لازمهاش آنستكه مفرد را بر جمله عطف كردهايم .
توجيه ابن حاجب ومناقشه مصنّف در آن
ابن حاجب در توجيه عطف راه تعسّف را پيموده وگفته است :
چون معناى « ان جئتني أكرمتك » با « أكرمك لاتيانك ايّاى » يكى است لذا ميتوان در بيت مذكور تعليل را بر شرط عطف نمود فلذا صحيح است كه گفته شود :
ان جئتني وأحسنت الىّ أكرمتك ( اگر نزد من آئى وبمن احسان كنى بتو اكرام خواهم نمود ) چنانچه ميتوانى بگوئى :
ان جئتني ولاحسانك الىّ أكرمتك .
وهمانطورى كه مشاهده مىشود جواب را هم براي شرط آورده وهم براي تعليل .
پايان كلام ابن حاجب
مصنّف گويد :
گمان نمىكنم عرب هيچگاه تفّوه به چنين كلامي كرده باشند وتعليل را به شرط عطف نموده وجواب را براي هردو بياورند .
شرح
قوله : ويرجّحه عندي أمور : ضمير منصوبى در « يرجّحه » به معناى شرطيّه راجع است .
قوله : والأصل التوافق : يعنى التوافق في المعنى .