مارگزيدگىها پيدا كرد . . . فرد ريچاردز مىنويسد كه ترياق در اروپا چنان مادهء گران بهايى بود كه اسقف اعظم بيت المقدس مقدارى از آن را به عنوان هديهاى ارزشمند براى آلفرد كبير فرستاد . در دورهء سلطنت شاه عباس اول هم هنوز انواع تقلّبى ماده در اروپا وجود داشت ، زيرا مىبينيم كه داروساز ملكهء اليزابت جدّا به اين موضوع معترض است كه چرا اجازه داده مىشود ترياق تقلبى در داروخانهها عرضه بشود . مشهورترين ترياقها ترياق فاروق نام داشت كه طبق نوشتهء تحفة المؤمنين از سوى اندروماخس كبير تهيه شده و هزار سال بعد از سوى اندروماخس صغير تكميل گرديد . . . بعدا در زمان صفويه حكيم محمّد باقر ، بنفشه و آويشن را هم به تركيبات آن اضافه كرد . . . و اين رقم همچنان ثابت باقى ماند . . . در مورد ترياق ، وابستگى عجيبى ميان ايران و اروپا مشاهده مىشود ، زيرا مىبينيم كه در همان حال كه كمال الدين حسين در سال 974 و محمد نصير الدين پسر كاشف الدين در 1119 كتبى دربارهء ترياق نوشتند ، كتاب اندرزنامهء بهداشتى
( Hortas Sanitatis )
در سال 1491 / 897 كه در آن تصويرى از چگونگى استفاده از گرد افعى در ترياقسازى ارائه گرديده است و كتاب ترياق اندروماخس نوشتهء موسى كاراس در سال 1634 / 1044 در فرانسه منتشر شد . . . ايران دورهء صفويه و اروپا پاى به پاى هم در اين رشته قدم برمىداشتند « 1 » . »
اين تاريخچه از آن سبب ياد شد كه ارزش كتاب ، در تاريخ نگارشهاى پزشكى پارسى شناسانده شود كه تا زمان تأليف سابقه نداشته است .
ترياق فاروق كمال الدين حسين شيرازى
با گذر از نوشتار كتاب ، خود را با متنى پژوهشى رويارو مىبينيم كه در آن ، بيش از چهل تن از پزشكان و داروسازان روزگاران كهن تا روزگار مؤلّف ياد شده است . پيش از آنكه با نسخهء عربى ترياق فاروق آشنايى پيدا كنم ، به سبب شناختى كه از خاندان نسل در
هامش
( 1 ) . طب در دورهء صفويه ، صص 56 - 57 .