باب اول در شناختن آغاز و در آن ، چند فصل است :
فصل در اثبات « واجب الوجود » است « 1 » - تعالى شأنه -
و در اين ، چند طريق است : اوّل طريقهء حكماى الهيّين است « 2 » و در بيان آن ، دو مقدّمه تمهيد كنيم كه در بسيارى از مطالب مهمّه ، ضرورند .
مقدّمه اولى : بدان كه « شىء » ، به حسب عقل ، سه قسم است : « وجود » ، و « ماهيّت » و « عدم » . و به عبارت ديگر : « نور » ، و « ظلّ » ، و « ظلمت » . و به فارسى ، آن سه قسم ؛ « بود » ، و « نمود » ، و « نابود » است . و هر ممكن ، زوج تركيبى است ، « 3 » ماهيّتى دارد كه چيزى است كه ابا از « وجود » و « عدم » ، هيچ يك ندارد و وجودى دارد كه ابا دارد ذات آن وجود از « عدم » ، و به عبارت ديگر : از جهت نورانيّت و جهت ظلمانيّت . « 4 » و بدان كه : از « ماهيّت » ، به عبارات مختلفه تعبير كردهاند ، مثل « مائيّت » ، چون در جواب « ما هو » مقول مىشود ، و مثل « خصوصيّت » و مثل « كلّى طبيعى » . « 5 »
هامش
( 1 ) - امّا المسألة الاولى ، فالمقصود منها اثبات موجود هو واجب الوجود لذاته ، لا يمكن ان يكون وجوده من غيره بل كلّ موجود فهو فائض عن وجوده بوسط او به غير وسط . « شرح بيست و پنج مقدّمه در اثبات بارى تعالى » ، به اهتمام مهدى محقق / 4 .
( 2 ) - بنگريد به : « توحيد خدا در مكتب قرآن و مشرب حكمت و عرفان » ، محسن شفائى / 117 به بعد .
( 3 ) - كل ممكن زوج تركيبى ، « قواعد كلى فلسفى در فلسفه اسلامى » ، ج 2 / 470 - 482 .
( 4 ) - اعلم انّ المعلوم ، امّا واجب لذاته او ممتنع لذاته او ممكن لذاته . . . « شرح بيست و پنج مقدمه در اثبات بارى تعالى » / ص 18 .
( 5 ) - حاج ملا هادى سبزوارى ، ماهيّت را عبارت مىداند از : چيزى كه در جواب « ما هو » گفته مىشود . يا به