پرسيدند : « أَيُّهُم يُقَدَّم » ؛ « كدام را در سمت قبله قرار دهيم ؟ » فرمود : « اكْثَرُهُم قرآناً » ؛ « آنكه بيشتر قرآنبلد است . » وبدين گونه ، دو نفر و گاهى سه نفر در يك قبر دفن مىشدند . « 1 » از جمله پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دستور داد خارجة بن زيد با سعد بن ربيع و نعمان ابن مالك با عبده در يك قبر دفن شدند و همچنين عمرو بن جموح و عبداللَّه بن عمرو بن حرام كه با همدوست صميمى بودند ، در يك قبر دفن گرديدند . « 2 » ولى حمزه به تنهايى و مستقلًا در يك قبر دفن گرديد و در دفن او چند نفر شركت نمودند ؛ از جمله امير مؤمنان عليه السلام و ابوبكر و عمر و زبير داخل قبر شدند و اين در حالى بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله با حالت تأثر در كنار قبر نشسته بود و بر خاكسپارى او نظارت مىفرمود « 3 »
تشكيل مجلس عزا
رسول خدا صلى الله عليه و آله به همراه صحابه ، پس از دفن شهدا ، با استقبال زنان بيوه و كودكان يتيم وارد مدينه گرديد . در صفحات گذشته به بعضى از جريانات كه به هنگام مراجعت آنان واقع شده است اشاره كرديم ولى شايد جالبترين اين حوادث و حساسترين اين صحنهها كه در مدينه به وقوع پيوست تشكيل مجلس عزا براى حمزه سيد الشهدا باشد .
ابن هشام از ابن اسحاق چنين نقل مىكند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از كنار خانههاى قبيلهء « بنى عبدا الأشهل » و بنى ظفر عبور مىكرد ، صداى بانوان اين دو قبيله را كه بر شهداى خود مىگريستند شنيد به آن حضرت رقّت دست داد و گريست و اشكش جارى گرديد و فرمود : « لكِنْ حَمْزَةَ لا بَواكِىَ لَهُ » ؛ « ولى حمزه گريه كنندهاى ندارد » چون اين سخن پيامبر را به سعدبن معاذ و اسَيد بن حُضَير نقل كردند ، به بانوان اين دو قبيله دستور دادند لباس عزا به تن كنند و در كنار بيت رسول خدا بر عموى آن بزرگوار گريه و عزادارى نمايند ؛ « امَرا نسائَهُم ان يَتَحَزَّمن ثُمّ يذهبن فيبكينّ عَلى عَمّ رَسُول اللَّه صلى الله عليه و آله » . « 4 »
هامش
( 1 ) . سنن ابى داوود ج 2 ، ص 174 ؛ ابن كثير ج 4 ، ص 42 ؛ ابن اثير ج 2 ، ص 113
( 2 ) . طبقات واقدى ج 2 ، ص 31
( 3 ) . كامل ابن اثير ، ج 2 ، ص 113
( 4 ) . سيرهابنهشام ج 3 ، صص 42 - 43 ؛ ابنكثير ، ج 4 ، ص 47 ؛ تاريخالخميسج 1 ، ص 444 ؛ طبرىج 3 ، ص 392