ظلّى كه تابع ذات الهى است و در اين هم تغيّر و تبدّل نمىباشد .
و مرتبهء سيّم صور علميّه است كه از مبدء افاضه مىشود بر الواح مجرّده ، يعنى عقول و نفوس فلكيّه و نفوس بشريّه ؛ زيرا كه آنچه بر آنها منكشف شد ، بر حقّ تعالى كه جاعل و فاعل آنها نيز منكشف است و اين انكشاف و انتقاش بر الواح مجرّده بر دو قسمست :
اوّل اينكه افاضهء علوم از حيثيّت قرب به مبدأ است ، مثل علومى كه فايض مىشود بر عقول و نفوس كاملهء بشريّه مثل انبيا و اوليا و اين علم نيز مطابق واقع است و تغيّر و تبدّلى در آن نمىباشد و نمىتواند شد كه چيزى يقينىِ انبيا و اوليا باشد و مخالف واقع باشد و الّا دروغگو خواهند بود در عقايد خود ، چنان كه بعض اخبار هم صريح است در آن و آنچه بر خلاف آن دلالت دارد محمول است بر آنچه به عنوان يقين خبر ندهند ، بلكه از باب آنچه محتمل است در آن تغيّر و تبدّل خبر مىدهند .
و دويّم آنكه افاضهء علوم از جهت استعداد است ، كه حاصل مىشود به سبب التفات به اسباب ظاهره و مقدّمات موصله ، چنان كه در نفوس فلكيّه و ما سوى مقرّبين از نفوس بشريّه و معلوم است كه اين علوم متغيّر و متبدّل مىشوند ؛ به جهت آنكه ممكن نيست اطّلاع بر جزئيّات اسباب و شرايط و موانع از براى احدى به غير خدا ، پس هرگاه حاصل شود صورت علميّه كه استنباط شده باشد از نظر به اسباب ظاهريّه از براى يكى از اين نفوس مجرّده و در آنجا مانع خفى باشد ، يا شرطى از شروط آن منتفى باشد كه مانع باشد از حصول آن شىء ، حقّ تعالى محو مىكند آن صورت را از آن لوح و اثبات مىكند خلاف آن را و متحقّق مىشود بَدا و تغيّر در اين صورت علميّه ، و لكن اين نوع بَدا از براى خداى تعالى مسبوق است به علم ازلى غير متغيّر و در اين نظر ، همين الواح مجرّده ، لوح محو و اثباتند و به اين اشاره مىكند كلام حضرت باقر عليه السلام :
العلمُ علمان : علم مخزونٌ لم يُطلع عليه أحداً من خلقه ، و علمٌ علّم ملائكته و رسلَه ؛ فإنّه سيكون لا يكذّب نفسَه و لا ملائكته و رسلَه ؛ و علم عنده مخزونٌ يقدّم منه ما يشاء و يؤخّر منه ما يشاء و يثبت ما يشاء « 1 » .
هامش
( 1 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 147 ، ح 6 ؛ المحاسن ، ج 1 ، ص 243 ؛ التوحيد ، ص 441 ، ذيل ح 1 ؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج 1 ، ص 182 ، ذيل ح 1 ( با اختلاف اندك ) .