جعفر صادق عليه السلام اين است كه :
به ايشان مىگوييم كه : آيا بقاى شما و در ياد نگاه داشتن شما بعد از و قتى كه آن راى و قت قدرت مىشمريد ، در دست شماست يا نه ؟
اگر گفتند در دست ماست ، پس براى خود دعوى ربوبيت كردهاند ، و إلااز اعتقاد خود برگشتهاند ؛ چه در آن و قت ، توانايى ، مناط تكليف و ثواب و عقاب نبوده « 1 » .
و مراد به كتاب ، نوشتن ملائكهء دست راست و چپ ، طاعت و معصيتِ بندگان راست ؛ يا مراد ، وجوب خلق و تدبير افعال بندگان بر اللَّه تعالى است . و استعمال كتاب به معنى وجوب ، محتمل است در آيت سورهء بقره :
« حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ »
« 2 » به معنى « حَتّى يَبْلُغَ وُجُوبُ التَّرَبُّصِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً آخَرَ مُدَّتِهِ » .
و مراد به أَجَل ( به فتح همزه و فتح جيم ) تعيين آخرِ مدّت مهلت دادن در طاعت و معصيت است و آن ، روز حساب و جزاى اعمال است ؛ يا به معنى تعيين آخر مدّت افعال عباد است و آن ، وقتى است كه همه فانى و بر طرف شوند و غير اللَّه تعالى چيزى نماند و بعد ، اعاده كرده مىشوند چنانچه در نهج البلاغه است در خطبهاى كه اوّلش « مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ » است .
النَّقْض ( به فتح نون و سكون قاف و ضاد با نقطه ) : شكستن . و به صاد بى نقطه : كم كردن . و حاصل هر دو ، يكى است .
يعنى : روايت است از امام جعفر صادق عليه السلام اين كه او گفت كه : نمىشود فعلى از افعال بندگان در معصيت و نه در طاعت مگر به اين هفت خصلت : به مشيّت اللَّه تعالى و ارادهء اللَّه تعالى و قَدَر اللَّه تعالى و قضاى اللَّه تعالى و اذن اللَّه تعالى و نوشتن ملائكه و تعيين آخر مدّت ، پس هر كه دعوى كرد اين را كه او قادر مىشود بر شكستن يك خصلت از اين هفت خصلت ، پس به تحقيق منكر شده ربوبيّت اللَّه تعالى را .
هامش
( 1 ) . التوحيد ، ص 352 ، ح 23 .
( 2 ) . بقره ( 2 ) : 235 .