پى تاريخ شان غوّاص دل گفت * دو دُرّ بيرون زيك درج جهان شد « 1 »
در جوار آرامگاه ملّا خليل ، سه فرزند وى : سلمان ، احمد و ابوذر ، نيز آرميدهاند .
اين مدرسه در آن روزگار ، محلّ حضور دانشمندانى نامى همچون فيض كاشانى ، شيخ حرّ عاملى ، ملّا رفيعاى واعظ ، آقا رضى و . . . بوده و هم اكنون در اختيار بنياد ايرانشناسى شعبهء استان قزوين ، قرار دارد .
بناى آرامگاه ملّا خليل در كتاب بناهاى آرامگاهى ( دائرة المعارف بناهاى تاريخى ايران در دورهء اسلامى ) چنين توصيف شده است :
از محوّطهء ميدان محلّهء آخوند ، از كوچهاى كه به طرف جنوب غربى مىرود ، به فاصلهء 50 - 60 متر ، به كوچهء باريكى مىتوان رسيد كه به جانب غرب امتداد دارد .
در سر دو نبشى اين كوچه ، ورودى مقبرهء مرحوم مبرور مولا خليلا « طيّب اللَّه رمسه » متوفّاى سال 1089 ق واقع شده است . اين آرامگاه داراى دو در بزرگى است و حياط متوسطى با ديوار آجرى دارد . امروزه اين محوّطه هيچ گونه بنايى ندارد . در انتهاى جنوبى حياط ، چند مزار ديده مىشود كه يكى آرامگاه مرحوم مولا خليلا و سه قبر ديگر ، از آنِ فرزندان آن مرحوم به نام سلمان ، احمد و ابوذر است . اين محوّطه همچنان كه معلوم است ، سابقاً مدرسه و جايگاه تدريس مرحوم مولا خليلا بوده كه اكنون بناهاى آن از بين رفته است . « 2 »
در سالهاى اخير ، اين مدرسه و آرامگاه ، تعمير مختصرى شده و پابرجاست .
2 . خصوصيّات علمى و روحى
ملّا خليل از رجال بزرگ سدهء يازدهم بود . او از شيوخ محدّثين و فقها و از علماى اخبارى بود . جزئيات زندگانى ملّا خليلا در اغلب كتابهاى شرح حال كه در
هامش
( 1 ) . عبارت « دو دُرّ بيرون زيك درج جهان شد » به حساب ابجد برابر با 1089 مىشود كه تاريخ فوت ملّا خليل و ملّارفيعا هست .
( 2 ) . بناهاى آرامگاهى ( دائرة المعارف بناهاى تاريخى ايران در دورهء اسلامى ) ، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامى ، ويرايش محمّد مهدى عقابى ، ص 40 ( به نقل از كتاب « مينودر يا باب الجنّهء قزوين » سيد محمّد على گلريز قزوينى ، ج 1 ص 717 ) .