محاسبهء نفس به معناى كنار زدن پردهء غفلت و بىخيالى است و آگاه شدن از گفتار و كردار خوب و بد است . حسابرسى نفس پروندهء اعمال انسان را در پيش رويش مىگشايد و از لغزشها و اشتباهات آينده باخبر مىسازد و انسان را وامىدارد تا با استغفار از درگاه حق و طلب رضايت از بندگان او نامهء سياه را روشن سازد و بار مسؤوليت خويش را سبك سازد . اين موفقيت بزرگ سهم كسى مىشود كه محاسبه و مراقبت نفس را جدى بگيرد ؛ و به تصفيهء حساب همّت بگمارد .
زُهْرى از افراد تحصيل كرده و دانشمند در عصر ولايت امام زين العابدين عليه السلام بود ولى متأسفانه جذب دستگاه حكومت بنى اميه گرديد و ستمگران از غفلت او به نفع خود و ضرر اسلام بهرههاى بسيار بردند . حضرت در نامهاى گسترده به اميد اين كه او را بيدار سازد و از خواب غفلت برهاند ، نكات هشدار دهندهاى را فرموده است :
با چشم دل در خويش نظر كن كه فرداى قيامت چه شخصى خواهى بود ؛ آنگاه كه در پيشگاه الهى حاضر مىشوى ، از نعمتهايى كه به تو داده پرسش مىكند ، چگونه رعايت نمودى ، از حجتهايى كه بر تو دارد مىپرسد ، چگونه قضاوت كردى ، گمان مبر خداوند از تو عذرى را بپذيرد و با اعتراف به تقصير از تو راضى گردد . « 1 » غفلت از عمل نفس ، ممكن است در دنيا بسيارى از مسلمانان را در روز حساب با مشكلات بزرگى مواجه كند و آنان را در ميدان عذاب سنگين قرار دهد و در آن فضا پشيمانى و بازگشت امكانپذير نيست .
امام على عليه السلام در خطبهاى پرمحتوا در تشويق به عمل صالح مىفرمايد :
هامش
( 1 ) - بحار الأنوار : 75 / 132 ، باب 21 ، حديث 2 ؛ تحف العقول : 275 .